Συγκλονισμένος είδε ο κόσμος, να εκδηλώνεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες η «Επιχείρηση Απόλυτη Αποφασιστικότητα», με την οποία, με βίαιη και αιφνιδιαστική επέμβαση, εκτοπίστηκε από τη θέση του ο έως τότε πρόεδρος της Βενεζουέλας, Nicolás Maduro και η χώρα εισήλθε σε μια φάση ταραχών και αβεβαιότητας.
Αμέσως μετά το πέρας της επιχείρησης, ο Πρόεδρος των Η.Π.Α., Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε με στόμφο και αλαζονεία: «Μετά από εντολή μου, σήμερα το πρωί, έγινε … μία επιχείρηση που όμοιά της ο κόσμος δεν έχει δει, από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο». Μέσα από αυτήν του τη δήλωση διαπιστώνουμε, ενεργοποιώντας την ψυχαναλυτική ματιά, την ανάγκη του Τραμπ να συνομιλήσει, κατ’ αρχάς, με ένα ένδοξο παρελθόν και να αναζητήσει σε αυτό αίγλη και δάφνες.
Προβάλλει συγχρόνως, ασυνείδητα, η ανάγκη του για ένα «καταφύγιο», αφού διακατέχεται, τελικά, από ένα υφέρπον αίσθημα απειλής, γεγονός που αναδύεται και από τη δήλωσή του: «στη γειτονιά μας, μάς λήστευαν». Ερχόμαστε συνεπώς αντιμέτωποι με ένα όχι σπάνιο φαινόμενο, κατά το οποίο η ακάλυπτη, υπαρξιακή ανάγκη για ασφάλεια, που προκύπτει από τα εσωτερικά ελλείμματα, μετατρέπεται συχνά σε επιβολή και βία. Να τονίσουμε, σε αυτό το σημείο, πως παρότι έχουμε επίγνωση των γεωπολιτικών τάσεων και των δυναμικών για τον έλεγχο των πλουτοπαραγωγικών πηγών του πλανήτη, σκοπός μας είναι, εν προκειμένω, να διερευνήσουμε μια άλλη περισσότερο αθέατη διάσταση, σε ψυχοκοινωνικό και ατομικό επίπεδο, των συγκρούσεων αυτών.
Πώς δηλαδή, σαν άνθρωπος, τείνω να επιβάλω τον δικό μου νόμο, επειδή φοβάμαι και αναζητώ κάτι που μου λείπει. Φοράω, συνεπώς, την πανοπλία μου, παίρνω το δόρυ μου, μεταμφιέζομαι σε πολεμιστή, κάνω τον φόβο μου ισχύ και με «Απόλυτη Αποφασιστικότητα» δεν επιτρέπω σε «κανέναν» να μας «αμφισβητήσει…», όπως δήλωσε ο Ντόναλντ Τραμπ. «Επιστρέφουμε δυναμικά στη δική μας περιοχή», πρόσθεσε, ενώ συμπλήρωσε ότι «το μέλλον θα καθοριστεί από το πόσο καλά θα προστατεύσουμε την περιοχή μας».
Επιθυμεί ο ίδιος, με άλλα λόγια, να επιτύχει έναν εξασφαλισμένο, διευρυμένο για τις Η.Π.Α. και τον εαυτό του, κατ’ επέκταση, «ζωτικό χώρο»[1], θυμίζοντάς μας και πάλι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά από άλλη σκοπιά και στρατόπεδο. Ας μη ξεχνάμε, εξ άλλου, πως και η καταγωγή του έλκεται από τη Γερμανία, από την πλευρά του παππού του, Φρίντριχ Τραμπ. Μας θυμίζει όμως, την ίδια στιγμή, και παγιωμένες αμερικανικές πολιτικές προστατευτισμού του παρελθόντος, εξ ου και οι αναφορές του στο «Δόγμα Μονρόε». Παράλληλα, εκφράζοντας την ίδια διάθεση για εξασφάλιση και επέκταση, εμπλέκεται στα εσωτερικά του Ιράν ή απαιτεί τη Γροιλανδία, και πάλι «για λόγους εθνικής ασφάλειας», ενώ ταυτόχρονα επικρίνει την αδυναμία της Ευρώπης, λέγοντας πως η γηραιά ήπειρος «δεν ξέρει τι να κάνει …» και τονίζοντας ότι οι ευρωπαίοι ηγέτες «είναι αδύναμοι…».
Τελικά, πιστεύουμε πως αυτό που ενδόμυχα επικρίνει είναι οι αδυναμίες του παλιού, του γηραιού (βλ. γηραιά ήπειρος) και του προγονικού. Άλλωστε η Ευρώπη είναι η κοιτίδα της σύγχρονης Αμερικής, η «πρόγονός» της, και συνεπώς η προβαλλόμενη αυτή αδυναμία της, θεωρούμε πως, τρομάζει και θυμώνει τον Τραμπ, φέρνοντάς τον σε επαφή με εσωτερικά, δομικά και υπαρξιακά κενά και ελλείμματα. Με αδυναμίες του ίδιου του ατομικού του ψυχισμού, καθώς και οι δικοί του «γηραιοί» πρόγονοι, γεμάτοι συναισθηματικές αδυναμίες και ελλείμματα, τον άφησαν ακάλυπτο και απροστάτευτο.
Η επιβολή συνεπώς της ισχύος και του νόμου, με μέτρα επέμβασης και επέκτασης, αποτελώντας επί αιώνες μια έκφραση του συμβόλου του πατέρα, υποδηλώνει ουσιαστικά τη συνομιλία με τη βαθιά και πανάρχαια πληγή της κοινωνίας μας, το πατρικό έλλειμμα, δεδομένου πως οι πατέρες, εκπληρώνοντας το στερεότυπο του πολεμιστή και του χορηγού – κουβαλητή, διαχρονικά απουσίαζαν από τα σπίτια τους, προκαλώντας τεράστια κενά σε επίπεδο οικογένειας αλλά και ατομικού ψυχισμού.
Επομένως, φτάνουμε στο έσχατο σημείο να βλέπουμε τον «Πλανητάρχη» να καμαρώνει για τις κατακτήσεις του, σαν το παιδί που νικά στον πόλεμο με τα στρατιωτάκια του, επειδή ενδοψυχικά, και εκείνος, επιζητεί τη συνάντηση, την αναγνώριση, την αποδοχή και την κάλυψη από τον «πατέρα», ο οποίος με την απουσία του, τη φυσική ή τη συναισθηματική, έχει υποθηκεύσει τη λειτουργική αυτοεκτίμηση αλλά και την απρόσκοπτη επικοινωνία του συνόλου των ηγετών και των εθνών. Βάσει ακριβώς αυτού του ελλειμματικού πλαισίου δεξιοτήτων των ηγετών εντοπίζεται εν τέλει, δυστυχώς η ανάγκη, με «όχημα» το συμφέρον, να δημιουργούνται τεχνητές, καταναγκαστικές και επιβεβλημένες σχέσεις «καλής» γειτονίας.
Συντονισμένος, κρίνουμε, με τα προαναφερθέντα κενά, τις ανάγκες αλλά και τις απορρέουσες συμπεριφορές και πρακτικές, ο Τραμπ ανέφερε: «Θέλουμε να περιβαλλόμαστε από καλούς γείτονες. Θέλουμε να περιβαλλόμαστε από σταθερότητα. Θέλουμε…», (ΣτΣ. αφού υπάρχει έλλειμμα), «να περιβαλλόμαστε από ενέργεια… Είναι πολύ σημαντικό να την προστατεύσουμε. Το χρειαζόμαστε αυτό για τον εαυτό μας…».
Αλλάζω συνεπώς, ως ηγέτης, ένα καθεστώς που δεν είναι φίλα προσκείμενο σε εμένα, ώστε νασ έχω όργανα και φίλους «στην αυλή μου» και συνάμα, ασυνείδητα, αφού θα εκμεταλλεύομαι τους πόρους του κράτους αυτού και «το πετρέλαιο θα ξεκινήσει να ρέει προς τη σωστή πλευρά, που είναι μία», η δική μας δηλαδή, θα μπορώ να επιτύχω και την αναγκαία σε εμένα εσωτερική υπερπλήρωση, που λειτουργεί στιγμιαία καταπραϋντικά, προκειμένου να επικαλύψω το ουσιαστικό μου κενό, που είναι μάλλον άλλο και που είχε διαφανεί από νωρίς.
Στο άρθρο μου, «Η Ανάγκη για «Πατέρες» των Εθνών», λίγο μετά τις αμερικανικές εκλογές του 2024, είχε επισημανθεί πως για τον Τραμπ «Η υιοθέτηση … της εικόνας ενός παραδοσιακού πατριάρχη, ενός ηγέτη – ήρωα, «θυσιαζόμενου» στην παραδοσιακή, ανδρική αρένα του εργασιακού και δημόσιου βίου, … αποκαλύφθηκε, συν τοις άλλοις, με δηλώσεις στη νικητήρια ομιλία του, όπως: «θα παλεύω για εσάς κάθε μέρα, με κάθε ανάσα που έχω».
Προβλήθηκε δηλαδή, εξ αρχής, ως ύπατος χορηγός «που ως άλλος «πατέρας» εγγυάται το αμερικανικό αύριο, σε «σύνδεση» με τον μεγάλο πατέρα – Θεό («ο Θεός μου έσωσε τη ζωή για κάποιον λόγο… να κάνω την Αμερική μεγάλη»)».
Ένας χορηγός που μόνο η δική του ηθική, το δικό του μυαλό μπορεί να τον σταματήσει και μένει πιστός σε αυτόν τον δρόμο της ψευδεπίγραφης ή επιδιωκόμενης, και για ενδοψυχικούς λόγους, παντοδυναμίας, με τον αφορισμό του «η Αμερική Πρώτη». Δεν χρειάζεται, εκείνος, επομένως το διεθνές δίκαιο, τον εξωτερικό νόμο, έναν άλλον «πατέρα» δηλαδή, επειδή ο ίδιος αισθάνεται ανταγωνιστικά και ανασφαλής τελικά, απέναντί του.
Ας μη ξεχνάμε πως ο Ντόναλντ Τραμπ μεγάλωσε με έναν πατέρα, τον Φρεντ, αυστηρό, σκληρό και συναισθηματικά απόντα, με πολύ υψηλές γονικές προσδοκίες από εκείνον, που του μεταβίβασε την εικόνα της καταξίωσης, μέσα από την ανταγωνιστικότητα, την επικράτηση και την υλική επίτευξη. Με αυτόν τον απόντα συναισθηματικά πατέρα επιχείρησε, όπως οι περισσότεροι ηγέτες, και πάλι, να συναντηθεί, ακολουθώντας τον οικείο δρόμο της μάχης και της επιβολής του νόμου, αποζητώντας την πατρική προσοχή, αποδοχή και αναγνώριση, μέσα από τη συσσώρευση πλούτου και δύναμης.
Υπέπεσε και εκείνος δηλαδή, για άλλη μια φορά, στο ολίσθημα της «υλικής υπερπλήρωσης» των συναισθηματικών του ελλειμάτων. Τάση που οδηγεί συχνά τους ηγέτες των χωρών να αναπαράγουν στην πολιτική τους τα έντονα αδιέξοδα της προσωπικής τους ζωής, οδηγώντας, όχι σπάνια, τον πλανήτη σε πολυεπίπεδες κρίσεις, από τον καιρό του Τρωικού Πολέμου ή της Αθηναϊκής Ηγεμονίας, για παράδειγμα, έως τις μέρες μας.
Αντιλαμβανόμαστε συνεπώς, μετά από όλα αυτά, πως ένα κεντρικό, μεταξύ άλλων, κλειδί για την αλλαγή και ένα αρμονικότερο αύριο, σε οικογενειακό και κοινωνικό επίπεδο, όπως άλλωστε αναλύω διεξοδικά και στο βιβλίο μου, «Η Επιστροφή του Άνδρα»[2], είναι ο συμμετοχικός πατέρας, ο οποίος θα μεταβιβάσει και θα διδάξει, μεταξύ άλλων, στα παιδιά του, την αλληλεγγύη, τον αυτοέλεγχο, την ουσιαστική συνεργασία, την αντίσταση στις πιέσεις και τις ικανότητες της ανάληψης των ευθυνών και της δημιουργίας σύνθετων κοινωνικών και διαπροσωπικών σχέσεων.
Σε πολιτικό επίπεδο, μια τέτοια πατρική φιγούρα δύναται να συμβάλλει αποφασιστικά στη «σμίλευση» του «αυριανού ηγέτη», εκείνου που θα φέρει τα χαρακτηριστικά του ολοκληρωμένου ανθρώπου.
Μια αρμονική προσωπικότητα δηλαδή, η οποία, είτε είναι άνδρας, είτε γυναίκα, κατορθώνει να επιτύχει την εξισορρόπηση της αρσενικής και της θηλυκής της πλευράς, μέσα από την ενδοψυχική αποκατάσταση, τόσο του πατρικού, όσο και του μητρικού συμβόλου, αποδομώντας με αυτόν τον τρόπο εσωτερικευμένες, παγιωμένες θεωρήσεις και στερεοτυπικές αντιλήψεις.
Ο «αρσενικός», επομένως, δυναμισμός και η αποφασιστικότητα κατορθώνουν έτσι να βρεθούν πλέον σε αρμονία με τα «θηλυκά δώρα» της ευαισθησίας, της συνεργασίας και της αλληλεγγύης και ο ηγέτης, ενδυναμωμένος με αυτόν τον τρόπο, είναι ικανός να αντιμετωπίσει, καίρια και αποτελεσματικά, τις σύγχρονες υπαρξιακές και κοινωνικές προκλήσεις, ανταποκρινόμενος στις βαθύτερες ανάγκες του εαυτού του, αλλά κυρίως των πολιτών.
Ο δρόμος όμως προς την ύπαρξη και την αποδοχή ενός τέτοιου ηγέτη, που είναι πανανθρώπινο ζητούμενο, είναι ευθύνη όλων μας. Είναι συνεπώς απαραίτητο να εργαστούμε πρωταρχικά προς τη διερεύνηση του εαυτού μας, παλεύοντας παράλληλα, σε επίπεδο κοινωνιών για την ανάδειξη της σημασίας αρετών, όπως η ψυχική ανθεκτικότητα αλλά και η ενσυναίσθηση, που μας επιτρέπουν να κατανοούμε και να διαχειριζόμαστε σε βάθος τον συναισθηματικό μας κόσμο, να συμμεριζόμαστε τον διπλανό μας και να μη το βάζουμε κάτω ή να αντιδρούμε, αντίθετα, σπασμωδικά, όταν αντιμετωπίζουμε δυσκολίες.
Μέσα σε αυτό το συναισθηματικό οικοδόμημα μπορούν να υπάρξουν οι ηγέτες εκείνοι, που θα εξασφαλίζουν όχι μονάχα την ισχύ, αλλά ταυτόχρονα την ανθρωπιά και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Η κυρία Ελισάβετ Μπαρμπαλιού είναι Ψυχολόγος ΜSc – Ψυχοθεραπεύτρια, Οικογενειακή Θεραπεύτρια (ECP), Θεραπεύτρια Guided Imagery and Music (GIM), Πρόεδρος και Επιστημονική Υπεύθυνη του Κέντρου Συστημικής Ψυχοθεραπείας και Έρευνας (ΚΕ.ΣΥ.Ψ.Ε.).
[1] Ως «ζωτικός χώρος» αποδίδεται η γερμανική έννοια «Lebensraum» που περιλαμβάνει πολιτικές και πρακτικές εποικιστικής αποικιοκρατίας, η οποία μετά την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία, έγινε η ιδεολογική αρχή του Ναζισμού, παρέχοντας τη δικαιολόγηση για την εδαφική επέκταση της Γερμανίας.
[2] Μπαρµπαλιού, Ε. (2017). Η Επιστροφή του Άνδρα. Αθήνα: Πεδίο. σσ. 168, 179 – 180.
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 242811