Προσωπικότητα

Πως διαμορφώνεται η ανθρώπινη ταυτότητα | Χάρης Πίσχος

Χάρης Πίσχος

Χάρης Πίσχος

Τhe Psychoblogist

Ψυχολόγος - Υπαρξιακός Συστημικός Ψυχοθεραπευτής

Ο άνθρωπος που μπορεί να απαντά στην ερώτηση «Ποιος είμαι;», μπορεί να ζει μία ζωή γεμάτη νόημα.


Η ανθρώπινη ταυτότητα είναι μία σύνθεση στοιχείων που κάνουν τον κάθε άνθρωπο να νιώθει ξεχωριστό. Αυτά τα στοιχεία ενσωματώνονται στον άνθρωπο μέσα από τις εμπειρίες και τα βιώματα του, με κορύφωση στην περίοδο της εφηβείας όπου η ανάγκη για τη διαμόρφωση της ταυτότητας είναι επιτακτική. Η ταυτότητα αντικατοπτρίζει την εικόνα που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του ως πρόσωπο και τη δυναμική της αυτοαξίας του. Αν και παλαιότερα η ταυτότητα εθεωρείτο ένα σταθερό χαρακτηριστικό, οι μεταμοντέρνες κοινωνικές συνθήκες, προκαλούν τον άνθρωπο να εντάσσει σε αυτές συνεχώς νέα στοιχεία, ώστε να είναι σε θέση να αναπλαισιώνει τη συνθήκη που βιώνει, δίνοντας το αντίστοιχο νόημα κάθε φορά.

 

Πότε καλλιεργείται η ταυτότητα στον άνθρωπο;

Η ταυτότητα κάθε ανθρώπου καλλιεργείται όχι μόνο από τη στιγμή που γεννιέται, αλλά και σύμφωνα με νέες θεωρητικές προσεγγίσεις επηρεάζεται ακόμη και πριν τη γέννησή του μέσα από το είδος της σχέσης και της προσωπικότητας των γονέων του. Ο άνθρωπος ως παιδί, έχει ήδη αποκτήσει κάποια ιδέα για τον εαυτό του, η οποία έχει αναπτυχθεί μέσα από τις βιολογικές αλλαγές αλλά και τις σχέσεις που έχει αναπτύξει με την οικογένεια και το στενό του περιβάλλον. Η διαμόρφωση της ταυτότητας, κορυφώνεται στην εφηβεία.

Οι βιολογικές, συναισθηματικές, γνωστικές και περιβαλλοντικές αλλαγές που συμβαίνουν σε αυτό το στάδιο είναι τόσο ραγδαίες που ουσιαστικά ωθούν ταχύτατα τον έφηβο να ενσωματώσει νέα δεδομένα στην υπάρχουσα ιδέα που έχει για τον εαυτό του. Η απεξάρτηση από την παιδική ηλικία και οι απαιτήσεις που έχουν οι γονείς,  το σχολείο αλλά και το μέλλον που τον καλεί, είναι παράγοντες που επιτάσσουν τη διαμόρφωση της ταυτότητας και δεν μπορούν να αναβληθούν, διότι από αυτές εξαρτάται ουσιαστικά σε μεγάλο βαθμό η ζωή του. Μέσα σε ένα πλαίσιο πιέσεων και απαιτήσεων λοιπόν, ο έφηβος καλείται να διαμορφώσει την ταυτότητά του που θα τον οδηγήσει στην ενήλικη ζωή.

 

Οι κυριότεροι παράγοντες που επηρεάζουν τον έφηβο στη διαμόρφωση της ταυτότητας του είναι οι εξής:

1. Οι κρίσεις του εαυτού και τα βιώματα

Όλες οι ψυχολογικές θεωρίες και θεραπευτικές προσεγγίσεις δίνουν πολύ μεγάλο ρόλο στα πρώτα χρόνια της ζωή μας, ως τον κυρίαρχο παράγοντα που μας διαμορφώνει ως ανθρώπους. Σύμφωνα με τη θεωρία του Erik Erikson, το παιδί καλείται να επιλύσει τέσσερις αναπτυξιακές κρίσεις πριν φτάσει στην εφηβεία: στη βρεφική ηλικία την κρίση «βασική εμπιστοσύνη ή δυσπιστία», στη νηπιακή ηλικία την κρίση «αυτονομία ή αμφιβολία», στη συνέχεια την κρίση «πρωτοβουλία ή ενοχή» και στη σχολική ηλικία την κρίση «φιλοπονία ή κατωτερότητα». Αν έχει καταφέρει να κερδίσει σε όλες αυτές τις αναπτυξιακές μάχες, τότε εισέρχεται στην αναπτυξιακή κρίση της εφηβείας για να διαπραγματευτεί τη διαμόρφωση της ταυτότητας του έχοντας ισχυρά εφόδια.

Πολύ σημαντικό ρόλο στις εμπειρίες της παιδικής ηλικίας παίζει η ανατροφή που δέχεται το παιδί από τους γονείς ή τους φροντιστές του και το σχολείο, με τους δασκάλους και τους φίλους του. Οι σχέσεις του παιδιού σε αυτή την ηλικία, του καθρεφτίζουν το συναίσθημα της προσωπικής του αξίας και τον καλούν να δοκιμαστεί σε ποικίλους κοινωνικούς ρόλους, θετικούς ή αρνητικούς.

 

2. Το κοινωνικό σύστημα

Κάθε άνθρωπος βρίσκεται σε ένα σύστημα με το οποίο αλληλεπιδρά, από την οικογένεια του μέχρι το ευρύτερο κοινωνικό σύστημα. Ο έφηβος σταδιακά γίνεται πιο αυτόνομος και αρχίζει να έρχεται σε άμεση επαφή και με άλλους παράγοντες του κοινωνικού του συστήματος, πέρα από τους προστατευμένους που μέχρι τώρα του είχαν επιτρέψει οι γονείς του. Η πορεία του εφήβου επηρεάζεται πλέον και από ψυχοκοινωνικούς παράγοντες, οι οποίοι βρίσκονται σε άμεση εξάρτηση με το περιβάλλον που μεγαλώνει.

Οπότε, για παράδειγμα, ο έφηβος θα έρθει πιο κοντά σε επαγγέλματα και ρόλους που σχετίζονται με αυτό. Αν βρίσκεται σε απομακρυσμένες, νησιώτικες ή γεωργικές περιοχές, ενδέχεται να έχει έτοιμες ή περιορισμένες εναλλακτικές επιλογές για τους ρόλους που καλείται να λάβει στην ενήλικη ζωή. Από την άλλη, στο σύγχρονο αστικό σύστημα, η ιεράρχιση σκοπών και αξιών και ο καθορισμός ενός σχεδίου δράσης, γίνεται έργο δύσκολο και χρονοβόρο. Ο έφηβος δέχεται ποικίλα ερεθίσματα από πολλές πηγές, με ασαφείς βάσεις που ενδεχομένως τον προβληματίζουν και τον μπερδεύουν μπροστά στην τελική επιλογή του.

Οι έφηβοι επίσης επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τα πρότυπα του κοντινού ή και μακρινού τους περιβάλλοντος. Ορισμένοι βλέπουν τους γονείς τους ή τους δασκάλους τους ως ισχυρά πρότυπα και επηρεάζονται από αυτούς, ιδιαίτερα σε απομακρυσμένες περιοχές. Η τεχνολογία και τα κοινωνικά δίκτυα, επηρρεάζουν πολύ τους νέους σήμερα, καθώς τα πρότυπα εμφανίζονται με μεγάλη αμεσότητα, προσβασιμότητα και ταχύτητα στις οθόνες των εφήβων. Η πληροφορία διαχέεται και αλλάζει τόσο γρήγορα που οι νέοι όχι μόνο δεν προλαβαίνουν να την αφομοιώσουν αλλά ενδέχεται να μπερδεύονται ακόμη περισσότερο στην προσπάθειά τους να ακολουθήσουν τις νέες τάσεις. Τα πρότυπα που προβάλλονται μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα και τα ΜΜΕ βασίζονται περισσότερο σε επιφανειακά, ενθουσιώδη και βραχύχρονα στοιχεία, που δεν ενισχύουν την πρόθεση του εφήβου να δημιουργήσει μία σταθερή ταυτότητα.

Οι συνομήλικοι του εφήβου, είναι επίσης μία σταθερή πηγή επιρροής της ταυτότητάς του, καθώς η ανάγκη αποδοχής του από τους φίλους του είναι πολύ μεγάλη σε αυτή την περίοδο. Έτσι, ο έφηβος χρειάζεται να υιοθετεί ορισμένα πρότυπα (ντύσιμο, ομιλία, δραστηριότητες κτλ) προκειμένου να ενταχθεί σε μία συγκεκριμένη παρέα, ταυτίζοντας την πιθανή ενσωμάτωσή του σε αυτήν με την αυτοεκτίμησή του.

 

Ποια είναι τα πλαίσια ταυτότητας που καταλήγει η διεργασία διαμόρφωσης της;

Σύμφωνα με τη θεωρία του James Marcia, υπάρχουν τέσσερα πιθανά πλαίσια ταυτότητας στα οποία καταλήγει ο έφηβος και με ένα εξ αυτών εισέρχεται στην ενήλικη ζωή:

1. Η κατακτημένη ταυτότητα

H κατακτημένη ταυτότητα είναι η θετικότερη κατάσταση ταυτότητας. Προέρχεται μέσα από την τριβή του με διάφορα ερεθίσματα, από τον πειραματισμό με ποικίλους ρόλους και μέσα από τη γνωστική του επαφή με διάφορες ιδεολογίες και πεποιθήσεις. Η λέξη «κατακτημένη» υποδηλώνει την ταυτότητα που έχει καταλήξει ο ίδιος έφηβος ως αποτέλεσμα της δικής του επεξεργασίας, αποτελεί ενισχυτική διεργασία της αυτοεκτίμησής τους και καλείται να την υπερασπιστεί.

Οι έφηβοι με κατακτημένη ταυτότητα, φανερώνουν στην ενήλικη ζωή τους χαμηλότερα επίπεδα άγχους, συνέπεια στην πραγματοποίηση των στόχων τους, υψηλή αυτοεκτίμηση και συνάπτουν ασφαλείς και λειτουργικές σχέσεις.

 

2. Η δοτή ή πρόωρα σχηματισμένη ταυτότητα

Σε αυτό το πλαίσιο ταυτότητας, ο έφηβος υποχρεώνεται να ακολουθήσει μία ταυτότητα, που χαρακτηρίζεται από σκοπούς και πεποιθήσεις που έχουν υποδειχθεί από άλλους. Ενδεχομένως αυτοί οι άνθρωποι να είχαν εξουσία στη ζωή του εφήβου και να μην του άφηναν περιθώριο εναλλακτικής επιλογής. Καθώς ο έφηβος δεν έρχεται σε επαφή με άλλα πολιτισμικά ή κοινωνικά ερεθίσματα, αναγνωρίζει στη δοτή ή πρόωρα σχηματισμένη ταυτότητα, την πραγματικότητά του.

Οι άνθρωποι με αυτή την κατάσταση ταυτότητας χαρακτηρίζονται από εξαρτητικές σχέσεις, έλλειψη αυτονομίας, χαμηλή αυτοεκτίμηση, αδυναμία πραγματοποίησης πνευματικών έργων, είναι συνήθως εκτελεστικοί χωρίς ανάληψη πρωτοβουλιών και παρουσιάζουν μία αυταρχική και στερεοτυπική συμπεριφορά.

 

3. Το παρατεταμένο μορατόριουμ

Το παρατεταμένο μορατόριουμ είναι ένα πλαίσιο ταυτότητας κατά το οποίο ο άνθρωπος αναζητά συνεχώς και αγωνιωδώς νέες δυνατότητες, νέες εναλλακτικές λύσεις και νέες διεξόδους στη ζωή του, χωρίς να μπορεί να καταλήξει σε ένα ξεκάθαρο αποτέλεσμα που να τον ικανοποιεί και να του προσδίδει σταθερότητα. Η συνεχής αναζήτηση, δημιουργεί αναστάτωση στον έφηβο, την οποία κουβαλά και στην ενήλικη ζωή και χαρακτηρίζεται από περιόδους έντονου άγχους.

Ο ενήλικος με το πλαίσιο ταυτότητας παρατεταμένου μορατόριουμ, δυσκολεύεται να εμπιστευθεί τον εαυτό του να προχωρήσει σε ασφαλείς επιλογές, με πιθανό αποτέλεσμα ή να παραμένει στάσιμος σε μία κατάσταση (εργασία, εκπαίδευση κτλ), να αναβάλλει νέα ξεκινήματα και στόχους επιλέγοντας μία επίπλαστη ασφάλεια που ίσως πολλές φορές να ματαιώνει ή να αλλάζει διαρκώς ρόλους και επιλογές και τελικά να μην ολοκληρώνει ποτέ αυτό που έχει ξεκινήσει.

 

4. Η σύγχυση ρόλων

Η σύγχυση ρόλων αφορά στη διαρκή μεταπήδηση του ανθρώπου σε διάφορους ρόλους χωρίς να μπορεί να καταλήξει σε έναν κύριο και σταθερό. Χωρίς μία σαφή εννοιολογική αφετηρία, θα λέγαμε ότι κλίνει «όπου φυσάει ο άνεμος». Από τη σύγχυση ρόλων πηγάζει μία συνεχή αμφισβήτηση για τον εαυτό, ένα αίσθημα ανασφάλειας και άγχους που καλείται να καλυφεί από βραχυπρόθεσμες επιλογές που έχουν προσωρινό μόνο νόημα και μειωμένη αυτοεποποίθηση.

Η προσέλκυση του σε νέους ρόλους μπορεί να γίνει πολύ εύκολα αν βρεθεί εκείνο το ερέθισμα που θα νοηματοδοτηθεί σαν ουσιαστικό, έχοντας όμως κριθεί πολύ επιφανειακά. Ο άνθρωπος με αυτό το πλαίσιο ταυτότητας, χαρακτηρίζεται από επιφανειακές και τυπικές σχέσεις, στις οποίες μεγαλύτερη αξία έχει ο εαυτός του παρά ο σύντροφος.

 

Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν το παιδί τους στην υιοθέτηση της κατακτημένης ταυτότητας

Ο ρόλος των γονέων αναδεικνύεται πολύ σημαντικός σε όλη τη διάρκεια της αναπτυξιακής φάσης του παιδιού, από την παιδική μέχρι και την εφηβική ηλικία. Ο κόσμος των τωρινών εφήβων, απέχει πολύ από τον κόσμο των γονέων όταν ήταν εκείνοι έφηβοι. Όσο νωρίτερα βρεθούν οι γονείς να υποστηρίζουν το παιδί στη διαμόρφωση της ταυτότητάς του, τόσο πιο ωφέλιμο θα είναι για το έφηβο παιδί τους, χωρίς να υπάρχει εγγύηση για γραμμικά αποτελέσματα.

1. Ενθάρρυνση και υποστήριξη: σταθείτε δίπλα στον έφηβο με ύφος επεξηγηματικό, ενισχύοντας την αυτονομία και την ασφάλειά του, χωρίς να τον επικρίνετε. Μπροστά στην πληθώρα των επιλογών που παρουσιάζονται στο αναπτυξιακό στάδιο της εφηβείας, είναι πολύ λίγο για τον γονιό να συμπεριφέρεται μόνο σαν το αυταρχικό άτομο που καλείται να βάλει όρια: στην ενασχόληση με τις οθόνες, στα διαβάσματα, στις εξόδους κτλ. Με αυτό τον τρόπο, εγκλωβίζει το παιδί σε στερεότυπα και μονοδρόμους που δεν υποστηρίζονται από το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, αλλά αποτελούν επιλογές της οικογένειας. Ο γονιός καλείται να γνωρίσει τον εφηβικό κόσμο και να σταθεί δίπλα στον έφηβο, όχι ως φίλος αλλά σαν μία αξιόπιστη αφετηρία που θα τον βοηθήσει να δημιουργήσει το προσωπικό του σχέδιο ζωής.

2. Αφήστε το παιδί να εξετάσει εναλλακτικές επιλογές: συνηθίζεται οι γονείς να κάνουν πλύση εγκεφάλου στα παιδιά τους για ορισμένα κρίσιμα θέματα, όπως το επάγγελμα που θα ακολουθήσουν. Τις περισσότερες φορές τα προτρέπουν να ακολουθήσουν το επάγγελμα των ιδίων ή να αναλάβουν την εμπορική τους επιχείρηση. Το επαγγελματικό καθεστώς πλέον στη χώρα μας δείχνει να έχει ανατραπεί, με παλαιότερα επαγγέλματα να χάνουν το κύρος τους και νεότερα να αναδεικνύονται που φαίνονται πιο ελκυστικά στους νέους.

3. Αποφύγετε να ωθήσετε τον έφηβο στην πρόωρη υιοθέτηση μίας πεποίθησης ή ιδεολογίας. Καθώς ο εφηβικός εγκέφαλος δεν έχει ωριμάσει για να έχει τη δυνατότητα της πλήρους γνωστικής επεξεργασίας, είναι πολύ εύκολο να πειστεί από κάτι που φαίνεται επιφανειακά ωραίο χωρίς να μπορεί να εξετάσει την πολυπλοκότητά του. Αντίθετα, μιλήστε του για διάφορες ιδεολογίες και τρόπους σκέψεις οι οποίες θα βοηθήσουν στην αυτοεκτίμηση και στο μέλλον του παιδιού σας. Η τριβή του με διάφορες γνωστικές σχολές θα του δώσει τη δυνατότητα να συνθέσει δημιουργικά, αντλώντας τα δυνατότερα σημεία της κάθε μίας.

4. Η εμπιστοσύνη είναι το κλειδί: η εμπιστοσύνη είναι για μένα ο πιο ισχυρός παράγοντας σε κάθε σχέση, έτσι και εδώ στην σχέση γονέα και εφήβου. Οι γονείς που προσέρχονται στο Ψυχολογικό Θεραπευτικό Κέντρο «Συναίσθηση» για συμβουλευτική στην εφηβεία, προσπαθούν να κερδίσουν την εμπιστοσύνη τους μέσα από εξουσιαστικές εντολές. Αντί για αυτό εγώ τους ρωτώ αν εμπιστεύονται τα παιδιά τους. Αν απαντήσουν θετικά, είναι σαν να εμπιστεύονται τον εαυτό τους για την πολύτιμη ανατροφή που τους έχουν δώσει, οπότε δε χρειάζονται να φοβούνται για αυτά. Αν απαντήσουν αρνητικά, δουλεύουμε το κομμάτι της σχέσης με την ενίσχυση και υπεράσπιση του γονεϊκού ρόλου, ως μία πηγή ασφάλειας για τον έφηβο στην οποία μπορεί να ανατρέξει όποτε θελήσει.

5. Εκδηλώστε το τρυφερό σας συναίσθημα: τον πιο δραστικό παράγοντα τον άφησα για το τέλος, απαραίτητη προϋπόθεση για όλα τα παραπάνω. Κάθε έρευνα που έχει γίνει για τους ιδανικούς γονείς και την ιδανική σχέση με τα παιδιά τους ανεξαρτήτως ηλικίας αφορά στην εκδήλωση του τρυφερού τους συναισθήματος για τα παιδιά τους. Οι τρόποι εκδήλωσης και η συχνότητα σαφώς και εξαρτώνται από την ηλικία του παιδιού, όμως η ποιότητα στην εκδήλωση χρειάζεται να χαρακτηρίζεται από τα ίδια συστατικά: ανιδιοτέλεια, αγάπη, φροντίδα, με ξεκάθαρα και σαφή μηνύματα. O δεσμός που έχετε με το παιδί σας, θα σας κάνει να καταλαβαίνετε τα μηνύματα που δεν μπορεί να μπει λεκτικά.

 

Είναι σταθερή η ταυτότητα σε όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου;

Αρχικώς, η ταυτότητα δεν είναι μία κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο έφηβος αμέσως μετά τη συμπλήρωση των 18 ετών. Υπάρχουν πάρα πολλές περιπτώσεις και για διάφορους λόγους, που η δόμηση της ταυτότητας αγγίζει ακόμη και την ηλικία των 30 ή και 35 ετών ή μπορεί να μην επιτευχθεί και ποτέ (οι επονομαζόμενοι χαϊδευτικά «αιώνιοι έφηβοι»).

Παλαιότερα, θα ισχυριζόμασταν ότι η ταυτότητα είναι μία και παραμένει σταθερή. Σήμερα, μπροστά στους εύθραυστους κοινωνικούς και προσωπικούς δεσμούς, στις συνεχείς κρίσεις και στα ποικίλα ερεθίσματα που δέχεται ο άνθρωπος, η ανθρώπινη ταυτότητα προκαλείται συνέχεια. Μία σταθερή ταυτότητα, μπορεί να υποδηλώσει ακαμψία όταν το πλαίσιο επαναδιαμορφώνεται. Αντιθέτως, μία ταυτότητα με χαρακτηριστικά ασφαλούς προσαρμοστικότητας προσφέρει στον άνθρωπο την ευελιξία να κάνει τις σωστές επιλογές, τη σωστή στιγμή και να διατηρεί την αυτοεκτίμησή του. Έχοντας πάντα ως αφετηρία το στοιχείο του αυτοπροσδιορισμού (να μπορεί να ορίζει δηλαδή τον εαυτό του και να μην ορίζεται από τις καταστάσεις), είναι σε θέση να έχει ένα ασφαλές εφαλτήριο, γνωρίζοντας τις πρωταρχικές του δεξιότητες και τις αξιές του.

Δυστυχώς, κανείς πλέον δεν είναι σε θέση να εγγυηθεί μία ζωή με ασφάλεια και ηρεμία. Επομένως, αν χρειαστεί, θα πρέπει να δηλώνουμε έτοιμοι να ανταποκρινόμαστε επαρκώς στις προκλήσεις που έρχονται στη ζωή μας, να τολμούμε την υπέρβαση των εμποδίων, να στρέφουμε την κλίση μας σε άλλα ενδιαφέροντα, να καλλιεργούμε νέες δεξιότητες που θα μας δίνουν τη δυνατότητα να προάγουμε τον εαυτό μας και κυρίως να μη χάνουμε τις λειτουργικές σχέσεις από τη ζωή μας.

Κάθε στιγμή έχουμε την επιλογή να συνθέσουμε διάφορες ταυτίσεις, ρόλους, σχέσεις, ενδιαφέροντα και τάσεις στο παρόν και έτσι να προβάλουμε την εικόνα μας στο μέλλον. Έτσι, όχι μόνο δεν θα αφήνουμε τις καταστάσεις να μας επηρεάζουν παθητικά αλλά θα τις αξιοποιούμε για να βελτιώνουμε την ταυτότητά μας, ανταποκρινόμενοι στις σύγχρονες συνθήκες. Επομένως, θα είμαστε σε θέση πάντα να δίνουμε απάντηση στις τρεις βασικές ερωτήσεις που προασπίζουν την ταυτότητά μας: «Ποιος είμαι;» - «Από που έρχομαι;»  και «Που πηγαίνω;».

Εσείς, μπορείτε να απαντήσετε σε αυτές τις ερωτήσεις;

Χάρης Πίσχος

Χάρης Πίσχος

Ψυχολόγος - Υπαρξιακός Συστημικός Ψυχοθεραπευτής

info@sinaisthisi.gr

Ελάτε στον κόσμο της Ψυχολογίας!
Συμπληρώστε το email σας για να λαμβάνετε
το εβδομαδιαίο newsletter μας.

Βρείτε μας στα...

Εγγραφείτε για να λαμβάνετε το newsletter μας!