Τι συμβαίνει όταν ένα παιδί έρχεται αντιμέτωπο με εμπειρίες που ξεπερνούν την ικανότητά του να τις επεξεργαστεί; Πώς το τραύμα εγγράφεται όχι μόνο στη μνήμη, αλλά και στο σώμα, στο νευρικό σύστημα και στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο; Το βιβλίο «Το τραύμα μέσα από τα μάτια του παιδιού», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Key Books, προσφέρει μια βαθιά, επιστημονικά τεκμηριωμένη αλλά ταυτόχρονα ανθρώπινη ματιά στο παιδικό τραύμα και στις μακροχρόνιες επιπτώσεις του.
Βασισμένο σε σύγχρονες έρευνες της νευροεπιστήμης και της ψυχοτραυματολογίας, το βιβλίο αναδεικνύει κάτι θεμελιώδες: ότι το τραύμα δεν είναι απλώς κάτι που «θυμόμαστε», αλλά κάτι που ζούμε ξανά μέσα από το σώμα μας. Ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία, όταν ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα βρίσκονται ακόμη σε ανάπτυξη, οι τραυματικές εμπειρίες μπορούν να διαμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιδρά στον φόβο, στο άγχος και στις σχέσεις σε όλη του τη ζωή.
Στο ακόλουθο απόσπασμα, παρουσιάζεται με σαφήνεια γιατί το σώμα δεν ξεχνά την απειλή, ακόμη κι όταν ο κίνδυνος έχει περάσει, και πώς οι μηχανισμοί επιβίωσης του εγκεφάλου, που κάποτε μας προστάτεψαν, μπορεί αργότερα να γίνουν πηγή δυσφορίας.
Ο λόγος που το σώμα μας δεν ξεχνά:
Τι μας δίδαξε η έρευνα εγκεφάλου
Γιατί όταν τελειώσει η απειλή, δεν απαλλασσόμαστε από αυτή; Γιατί εμείς, σε αντίθεση με τους φίλους μας τα ζώα, μένουμε με το άγχος και τις ζωηρές αναμνήσεις που μας αλλάζουν για πάντα, αν δεν λάβουμε τη βοήθεια που χρειαζόμαστε;
Ο σπουδαίος νευρολόγος Antonio Damasio, συγγραφέας των Descartes’ Error και The Feeling of What Happens, ανακάλυψε ότι τα συναισθήματα έχουν μια κυριολεκτικά ανατομική χαρτογράφηση στον εγκέφαλο, απαραίτητη για την επιβίωση. Δηλαδή το συναίσθημα του φόβου έχει ένα πολύ συγκεκριμένο νευρικό κύκλωμα χαραγμένο στον εγκέφαλο που αντιστοιχεί σε συγκεκριμένες φυσικές αισθήσεις από διάφορα μέρη του σώματος. Όταν κάτι που βλέπουμε, ακούμε, μυρίζουμε, γευόμαστε ή αισθανόμαστε δίνει το σήμα της αρχικής απειλής, η εμπειρία του φόβου βοηθά το σώμα να οργανώσει ένα σχέδιο «φυγής ή παγώματος» για να μας απομακρύνει γρήγορα από τον κίνδυνο.
Το ερέθισμα παράγει περισσότερα από μια ανάμνηση (στην πραγματικότητα, πολλές φορές δεν υπάρχει συνειδητή μνήμη της προέλευσης, παρά μόνο μια βιολογική αντίδραση). Ο καρδιακός ρυθμός κλιμακώνεται γρήγορα, παράγεται ιδρώτας και η αγωνία εμφανίζεται επειδή το σώμα ξαναεμπλέκεται πλήρως σαν να συμβαίνει ακόμα η απειλή. Η έντονη συγκίνηση του αρχικού γεγονότος άφησε ένα εξίσου δυνατό αποτύπωμα για να μας δώσει ένα μάθημα επιβίωσης. Όλα αυτά είναι πολύ καλά για τον επόμενο κίνδυνο. Αλλά γιατί αυτή η αντίδραση γίνεται δυσπροσαρμοστική, συμβαίνοντας ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος; Ας κοιτάξουμε ξανά την έρευνα.
Ο Bessel van der Kolk, κορυφαίος ερευνητής τραύματος στο Πανεπιστήμιο της Βοστόνης, έχει μελετήσει την αντίδραση του φόβου μέσω μαγνητικής τομογραφίας (απεικόνιση μαγνητικού συντονισμού). Μια μικρή δομή σε σχήμα αμυγδάλου στον μεσεγκέφαλο που ονομάζεται αμυγδαλή ενεργοποιείται ταχύτατα μόλις γίνεται αντιληπτή μια απειλή. Ανταποκρίνεται ιδιαίτερα σε εικόνες και ήχους, και κινητοποιεί πολλές περιοχές του εγκεφάλου για να αντιμετωπίσει την κατάσταση. Ο Joseph LeDoux του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, συγγραφέας του The Emotional Brain, την παρομοιάζει με σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης που ειδοποιεί και προετοιμάζει το σώμα για τον κίνδυνο.
Γι’ αυτό οι μύες αρχίζουν να τεντώνονται και οι ορμόνες (σχεδιασμένες για να βοηθήσουν την επιβίωσή μας) απελευθερώνονται, πλημμυρίζοντας το σώμα και τον εγκέφαλό μας. Ο μετωπιαίος φλοιός, που σκέφτεται και αιτιολογεί, παίζει μετά κρίσιμο ρόλο στην αξιολόγηση αν ο σκύλος που γαβγίζει είναι φίλος ή εχθρός, η σκιά είναι κάποιος διώκτης ή ένας φιλικός ξένος, ή το αντικείμενο στον δρόμο σας είναι φίδι ή ένα ξύλο. Εάν ο σκύλος αποδειχθεί φιλικός, το μήνυμα που στέλνει ο φλοιός στην αμυγδαλή ηρεμεί την αντίδραση φόβου.
Δυστυχώς, στο τραυματισμένο άτομο, ο φλοιός αδυνατεί να μετριάσει την αντίδραση του φόβου. Λόγω αυτής της «φλοιώδους παράκαμψης» δεν μπορούμε να διώξουμε τον φόβο και άθελά μας αναγκαζόμαστε είτε να τον εκφράσουμε με ένταση σε άλλους, να υποφέρουμε σιωπηλά από συντριπτικά αισθήματα, ή να μουδιάσουμε λόγω των οδυνηρών σημάτων αντίδρασης φόβου. Ή όπως το έθεσε ο Bessel van der Kolk: Στο PTSD (διαταραχή μετατραυματικού στρες) ο μετωπιαίος φλοιός κρατείται όμηρος από μια ασταθή αμυγδαλή. Η σκέψη κυριαρχείται από το συναίσθημα. Τα άτομα με PTSD είναι έτσι συντονισμένα ώστε να αντιδρούν ακόμη και σε πολύ μικρά ερεθίσματα σαν να βρίσκεται σε κίνδυνο η ζωή τους.
Η κατανόηση αυτών των διεργασιών αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το τραύμα – ιδίως το παιδικό τραύμα. Οι έντονες αντιδράσεις φόβου, το πάγωμα, το μούδιασμα ή η υπερδιέγερση δεν είναι σημάδια αδυναμίας, αλλά απομεινάρια ενός συστήματος που κάποτε λειτούργησε για να προστατεύσει τη ζωή.
Το «Το τραύμα μέσα από τα μάτια του παιδιού» είναι ένα βιβλίο-κλειδί για γονείς, εκπαιδευτικούς, επαγγελματίες ψυχικής υγείας, αλλά και για κάθε ενήλικα που επιθυμεί να κατανοήσει βαθύτερα τις σιωπηλές ρίζες του ψυχικού πόνου. Ένα βιβλίο που μας βοηθά να δούμε το τραύμα όχι ως παθολογία, αλλά ως μια ιστορία επιβίωσης που αξίζει κατανόηση, ασφάλεια και φροντίδα.
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 242811