Ο χρόνιος πόνος ως τρίτος στη σχέση: Πώς αλλάζει το σεξ, το σώμα, την οικειότητα

Μια ματιά στον χρόνιο πυελικό πόνο πέρα από τη διάγνωση.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο οργανισμό Υγείας η ενδομητρίωση αφορά περίπου το 10% των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας παγκοσμίως, . Και όμως, ο μέσος χρόνος μέχρι τη σωστή διάγνωση φτάνει τα 7 χρόνια, με πολλές γυναίκες να περνούν από γιατρό σε γιατρό ακούγοντας ότι ο πόνος τους είναι «φυσιολογικός» ή «ψυχοσωματικός», πριν καν διερευνηθεί σωματικά. Σε γυναίκες με χρόνιο πυελικό άλγος ειδικά, ο επιπολασμός της νόσου μπορεί να ξεπερνά το 70%.

Ο χρόνιος πυελικός πόνος, όμως, έχει μια ιδιότητα που σπάνια συζητιέται: δεν μένει ποτέ μόνο σωματικός. Όσο παραμένει αδιάγνωστος ή υποτιμημένος, το ίδιο το σώμα αρχίζει να αντιδρά μόνο του. Η αγωνία της αναμονής, ο φόβος του επόμενου πόνου, το άγχος να μην πιστεύει κανείς την ένταση του πόνου, όλα αυτά περνούν στο σώμα σαν ένταση. Οι μύες γύρω από τον κόλπο σφίγγονται αυτόματα, χωρίς να το αποφασίζει κανείς συνειδητά, σαν άμυνα απέναντι σε κάτι που το σώμα έχει ήδη μάθει να περιμένει ότι θα πονέσει.

Και εκεί κλείνει ένας φαύλος κύκλος: το σφίξιμο στενεύει τον κόλπο, η διείσδυση γίνεται πιο δύσκολη και πιο επώδυνη, και αυτός ο νέος πόνος επιβεβαιώνει στο σώμα ότι είχε δίκιο να φοβάται, ενισχύοντας το ίδιο το σφίξιμο που τον προκάλεσε. Δεν είναι «στο μυαλό» της γυναίκας. Είναι το σώμα που προσπαθεί, με τον δικό του τρόπο, να προστατευτεί από κάτι πραγματικό.

Η ενδομητρίωση και ο χρόνιος πυελικός πόνος γενικότερα αντιμετωπίζονται, συχνά, αποκλειστικά ως γυναικολογικό ζήτημα, κάτι που χρειάζεται διάγνωση, φαρμακευτική ή χειρουργική αντιμετώπιση. Αυτή η οπτική, αν και αναγκαία, αφήνει απέξω κάτι εξίσου πραγματικό: ο χρόνιος πόνος δεν παραμένει περιορισμένος στο σώμα. Με τον καιρό, εγκαθίσταται σαν τρίτος παράγοντας μέσα στη σεξουαλική ζωή και τη σχέση, κάτι που πρέπει να διαπραγματευτεί κάθε φορά, ακόμα κι όταν δεν είναι σωματικά παρόν.

Το κλινικό πλαίσιο

Ο επίμονος πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή ονομάζεται δυσπαρευνία και εντάσσεται πλέον στο DSM-5 στην κατηγορία της Διαταραχής Γεννητικού-Πυελικού Πόνου/Διείσδυσης (Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder, GPPPD), αναγνωρίζοντας ότι ο φόβος και το άγχος γύρω από τον πόνο είναι εξίσου κεντρικά στοιχεία της διαταραχής όσο και η ίδια η σωματική αιτία. Καταστάσεις όπως η ενδομητρίωση, η αδενομύωση ή το σύνδρομο χρόνιου πυελικού πόνου συχνά συνυπάρχουν ή οδηγούν σε αυτή τη διαταραχή.

Ο φαύλος κύκλος φόβου-αποφυγής

Το πιο τεκμηριωμένο ψυχολογικό μοντέλο για την κατανόηση του χρόνιου πόνου συμπεριλαμβανομένου του σεξουαλικού πόνου, είναι το Μοντέλο Φόβου-Αποφυγής (Fear-Avoidance Model), που διατυπώθηκε αρχικά από τους Vlaeyen και Linton (2000) για τον μυοσκελετικό πόνο, και εφαρμόστηκε συστηματικά στον σεξουαλικό πόνο από τους Thomtén και Linton. Το μοντέλο περιγράφει μια αλυσίδα: ο πόνος πυροδοτεί καταστροφολογική σκέψη («κάτι πάει πολύ στραβά»), η οποία πυροδοτεί φόβο, ο φόβος οδηγεί σε υπερεγρήγορση του σώματος για κάθε ένδειξη πόνου, και αυτή η υπερεγρήγορση οδηγεί σε αποφυγή  της επαφής, της οικειότητας, τελικά και της ίδιας της σχέσης με το σώμα. Το ειρωνικό: η ίδια η αποφυγή, μέσω αυξημένης μυϊκής έντασης και άγχους, μπορεί να επιδεινώσει τον πόνο που προσπαθούσε να αποτρέψει  κλείνοντας τον κύκλο.

Η αυτοεικόνα: όταν το σώμα γίνεται «ξένο»

Ο Freud περιέγραψε το εγώ ως, πρωτίστως, ένα σωματικό εγώ (bodily ego), η αίσθηση ταυτότητας θεμελιώνεται πάνω στην αίσθηση του σώματος. Όταν το σώμα αρχίζει να «προδίδει», να πονά απρόβλεπτα σε κάτι τόσο στενά συνδεδεμένο με την οικειότητα και την ταυτότητα όπως το σεξ, η εμπειρία μπορεί να βιωθεί σαν αλλοτρίωση από το ίδιο το σώμα  το οποίο γίνεται κάτι «ξένο», κάτι που δεν εμπιστεύεσαι πια.

Ο κοινωνιολόγος Michael Bury (1982) ονόμασε αυτή τη διαδικασία, σε ευρύτερο πλαίσιο χρόνιας ασθένειας, «βιογραφική διάσπαση» (biographical disruption): η χρόνια πάθηση διαταράσσει όχι μόνο το σώμα, αλλά την ίδια την αφήγηση που έχει κανείς για το ποιος είναι και προς τα πού πηγαίνει η ζωή του. Στο πλαίσιο του χρόνιου πυελικού πόνου, αυτό μεταφράζεται σε ερωτήματα όπως «τι είδους ερωτικός σύντροφος μπορώ να είμαι πια;» ή «είμαι ακόμα η ίδια γυναίκα με πριν;», ερωτήματα ταυτότητας, όχι μόνο συμπτωμάτων.

Η διάσταση της σχέσης

Ο χρόνιος σεξουαλικός πόνος δεν παραμένει ατομικό βίωμα  αναδιαμορφώνει τη δυναμική του ζευγαριού με τρόπους που η έρευνα έχει αρχίσει να χαρτογραφεί συστηματικά. Μελέτες δείχνουν ότι ζευγάρια όπου η γυναίκα βιώνει δυσπαρευνία αναφέρουν χαμηλότερη διαδυαδική προσαρμογή (dyadic adjustment) σε σχέση με ζευγάρια χωρίς αυτή τη δυσκολία (Meana et al.).  Αυτό σημαίνει ότι έχουν χαμηλότερη ικανοποίηση από την σχέση, δεν υπάρχει υψηλή συμφωνία σε σημαντικά θέματα καθημερινότητας και αξιών, τα πράγματα που κάνουν μαζί είναι λιγότερα όπως και η έκφραση τρυφερότητας και οικειότητας επηρεάζεται αρνητικά.

Ενδιαφέρον εύρημα: η ίδια η αντίδραση του συντρόφου επηρεάζει την ένταση του πόνου, τόσο η εχθρική αντίδραση («γιατί πάντα υπάρχει πρόβλημα;») όσο και η υπερβολικά υπερπροστατευτική («solicitous») αντίδραση συνδέονται με πιο έντονο αναφερόμενο πόνο (Desrosiers et al.). Η υπερπροστασία, αν και προέρχεται από καλή πρόθεση, μπορεί παράδοξα να ενισχύσει τον ρόλο του «ασθενούς» στη σχέση και να εντείνει την εστίαση στον πόνο αντί να τη μειώσει.

Αυτό δημιουργεί μια λεπτή ισορροπία: το ζευγάρι χρειάζεται να αναγνωρίσει τον πόνο ως πραγματικό, χωρίς να οργανώσει ολόκληρη τη σχέση γύρω από αυτόν. Η οικειότητα, σε αυτές τις περιπτώσεις, συχνά χρειάζεται να επαναπροσδιοριστεί όχι ως απουσία διείσδυσης ή συγκεκριμένης πράξης, αλλά ως ευρύτερη σωματική και συναισθηματική σύνδεση που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από αυτήν.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη

Η αντιμετώπιση του χρόνιου σεξουαλικού πόνου, με βάση αυτά τα ευρήματα, δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά ιατρική. Χρειάζεται παράλληλα:

Αναγνώριση του φόβου, όχι μόνο του πόνου με  δουλειά πάνω στην καταστροφολογική σκέψη και την υπερεγρήγορση είναι εξίσου σημαντική με τη σωματική θεραπεία

Επεξεργασία της ταυτοτικής διάσπασης, χώρο για το πένθος γύρω από τη «σεξουαλικότητα πριν τον πόνο», χωρίς αυτό να σημαίνει αποδοχή μόνιμης απώλειας

Συνεργασία, όχι υπερπροστασία, από τον σύντροφο,  ισορροπία ανάμεσα σε επικύρωση του πόνου και αποφυγή οργάνωσης όλης της σχέσης γύρω του

Επαναπροσδιορισμό της οικειότητας πέρα από συγκεκριμένες πράξεις που πονούν

Ο χρόνιος πυελικός πόνος, με άλλα λόγια, δεν είναι μόνο γυναικολογικό ζήτημα ούτε μόνο ψυχολογικό, είναι και τα δύο μαζί, πάντα, και η αποτελεσματική αντιμετώπισή του χρειάζεται και τις δύο οπτικές ταυτόχρονα.

Βιβλιογραφία

• Bury, M. (1982). Chronic illness as biographical disruption. Sociology of Health & Illness, 4(2), 167–182.
• Desrosiers, M., et al. Partner responses and pain intensity in provoked vestibulodynia — έρευνα για σχέση εχθρικής/υπερπροστατευτικής αντίδρασης συντρόφου και έντασης πόνου.
• Meana, M., et al. Dyadic adjustment in couples with dyspareunia.
• Thomtén, J., & Linton, S. J. (2013). A psychological view of sexual pain among women: Applying the fear-avoidance model. Women’s Health, 9(3).
• Vlaeyen, J. W. S., & Linton, S. J. (2000). Fear-avoidance and its consequences in chronic musculoskeletal pain: A state of the art. Pain, 85(3), 317–332