Τεχνολογικές μορφές ζωής, προσομοιωμένοι δεσμοί και η δυσκολία συνάντησης. Πώς ερωτευόμαστε σήμερα; Πώς κάνουμε σχέσεις; Ένα ψυχαναλυτικό και κοινωνικοψυχολογικό βλέμμα στη ρευστή εποχή μας.
Δεν είναι τυχαίο ότι μεγαλώσαμε με ψηφιακά κατοικίδια, παιχνίδια ζωής όπως το The Sims, και φτάσαμε σε AI companions και σχέσεις μέσω εφαρμογών. Όλα αυτά μας έμαθαν κάτι κοινό: να σχετιζόμαστε με ό,τι ανταποκρίνεται χωρίς να μας δυσκολεύει.
Είναι μορφές σχέσης με αίσθηση ζεστασιάς και ασφαλείς δηλαδή χωρίς ρίσκο. Με παρουσία χωρίς απαίτηση. Φροντίδα χωρίς απώλεια. Κοντινότητα χωρίς πένθος.
Η απώλεια που δεν πενθείται
Στη ρευστή εποχή, οι σχέσεις συχνά τελειώνουν χωρίς λόγια. Το ghosting δεν είναι απλώς κοινωνική αγένεια· είναι ψυχική άμυνα. Μας προστατεύει από το βάρος της ευθύνης και του αποχωρισμού, αλλά ταυτόχρονα μας στερεί την εμπειρία του πένθους — εκεί όπου κάτι μέσα μας ωριμάζει.
Όταν τίποτα δεν πενθείται, τίποτα δεν εγγράφεται πραγματικά.
Ένας ήσυχος προβληματισμός
Ίσως το πρόβλημα της εποχής μας δεν είναι ότι δεν θέλουμε σχέσεις. Το αντίθετο: τις θέλουμε πολύ. Θέλουμε εγγύτητα, κατανόηση, ζεστασιά. Αλλά δυσκολευόμαστε να αντέξουμε ό,τι κάνει τη σχέση αληθινή: τη σύγκρουση, τη διάρκεια, την αβεβαιότητα, τον Άλλο ως Άλλο.
Μέσα σε έναν κόσμο που μας εκπαιδεύει να φεύγουμε εύκολα, το να μείνει κανείς γίνεται πράξη γενναιότητας.
Και ίσως εκεί — όχι στην τέλεια επιλογή, αλλά στην αντοχή της σχέσης και στην αποδοχή του άλλου— να κρύβεται ακόμη κάτι βαθιά ανθρώπινο.
Οι κοινωνίες μας περιγράφονται ως μετανεωτερικές και ως κοινωνίες ρευστής νεωτερικότητας. Οι όροι αυτοί δεν αφορούν μόνο θεσμούς ή οικονομία· περιγράφουν τον τρόπο που αγαπάμε, αποχωριζόμαστε, φοβόμαστε και επιλέγουμε ο ένας τον άλλον.
Στη μετανεωτερική συνθήκη, οι παλιές βεβαιότητες έχουν υποχωρήσει. Ο έρωτας δεν υπόσχεται πια «για πάντα», η σχέση δεν θεωρείται αυτονόητα πορεία ζωής, η δέσμευση μοιάζει περισσότερο με ρίσκο παρά με ασφάλεια. Ο άνθρωπος καλείται διαρκώς να επιλέγει — και να επανεπιλέγει. Η σταθερότητα συγχέεται με την στασιμότητα, ο επαναπροσδιορισμός συνδέεται με την αλλαγή σε μια εποχή με πολλές επιλογές όπου το «Τα πάντα ρει» είναι πιο δομικό από ποτέ.
Είμαστε όμως έτοιμοι γι’ αυτό; Είναι αρκετά έτοιμος ο άνθρωπος ψυχοσυναισθηματικά μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον να αντιληφθεί τις ανάγκες του και να ζήσει με βάσει τις πραγματικές επιθυμίες του;
Αυτή η ελευθερία, όσο γοητευτική κι αν ακούγεται, κουβαλά άγχος. Κάθε επιλογή συνοδεύεται από την αγωνία ότι ίσως υπάρχει κάτι καλύτερο πιο πέρα. Έτσι, η σχέση δεν βιώνεται ως χώρος εγκατάστασης, αλλά ως δοκιμή. Η δέσμευση μοιάζει επικίνδυνη, διατηρείται πάντα μια έξοδος κινδύνου, στην περίπτωση που κάτι δυσκολέψει, μοιάζει να οφείλουμε να προστατέψουμε τον εαυτό μας φεύγοντας. Προκύπτει εύλογα το ερώτημα χωράει η εμπιστοσύνη στις σχέσεις και η ελευθερία στο ίδιο αφήγημα; Πόσα «δύσκολα» χωρούν οι σχέσεις τελικά;
Μοιάζει σαν να βρισκόμαστε στη μέση μιας αναγκαίας έκρηξης εξέλιξης που θα μας απαλλάξει από περιοριστικά ηθικά και σχεσιακά σχήματα του παρελθόντος, που όμως δεν φαίνεται να την ενσωματώνουμε. Η μετάβαση είναι βίαιη γιατί ο ψυχισμός δεν κινείται με την ταχύτητα της τεχνολογίας, χρειάζεται ρυθμό, παύσεις, επαναλήψεις. Ίσως αυτό που χρειάζεται είναι ο συγχρονισμός χωρίς να αυτοκαταργούμαστε να μάθουμε να περπατάμε ξανά σε ένα κινούμενο δάπεδο στο οποίο θα είναι εντάξει να σταματήσουμε και να μείνουμε ακίνητοι.
Η ρευστότητα των δεσμών
Ο Bauman μίλησε για δεσμούς «ρευστούς»: σχέσεις που δεν προορίζονται να αντέξουν βάρος. Είναι σχέσεις εύκολες στην είσοδο και ακόμη ευκολότερες στην έξοδο. Η τεχνολογία — και ειδικά το online dating — δεν δημιούργησε αυτή τη ρευστότητα, αλλά της έδωσε ιδανικό περιβάλλον.
Όταν μπορείς να αποχωρήσεις με ένα swipe, μια σιωπή ή μια διαγραφή, η σύγκρουση γίνεται περιττή. Η ματαίωση δεν αντέχεται· παρακάμπτεται. Κι έτσι, κάτι βαθιά ανθρώπινο χάνεται: η εμπειρία του να μένεις, ακόμη κι όταν δυσκολεύεσαι. Αυτό δεν σημαίνει πως το μέσον ευθύνεται για την διαχείριση της επαφής αλλά η ανεπεξέργαστη συναισθηματικά χρήση του από εμάς τους ίδιους.
Ο Άλλος, λιγότερο Άλλος
Ο σημερινός Άλλος εμφανίζεται συχνά απονευρωμένος από την ετερότητά του. Γίνεται προφίλ, εικόνα, πιθανότητα. Όχι σώμα που αντιστέκεται, όχι πρόσωπο που επιθυμεί, όχι ύπαρξη αλλά «ένας ακόμη χρήστης μιας εφαρμογής που και εκείνος με βλέπει σαν έναν ακόμη χρήστη μιας εφαρμογής».
Αυτό προσφέρει ασφάλεια, αλλά στερεί βάθος. Σχετιζόμαστε χωρίς να εκτιθέμεθα πλήρως. Αγαπάμε, αλλά με εφεδρική έξοδο. Κρατάμε επαφή, αλλά αποφεύγουμε το ρίσκο της πραγματικής συνάντησης.
Σε αυτή την συνθήκη ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με το ασώματο και άχρονο. Παρατεταμένες επικοινωνίες χωρίς σωματική αλληλεπίδραση, ως έξοδοι κινδύνου, ως πιθανότητες στο μέλλον. Πολλές σχέσεις λοιπόν παραμένουν σ’ έναν ενδιάμεσο χώρο ανάμεσα στην μοναξιά και στην δέσμευση, όπου το άγχος της μοναξιάς ανακουφίζεται χωρίς τον φόβο απώλειας, όπου επιτρέπεται η εξιδανίκευση και το όνειρο χωρίς την σύγκρουση, χωρίς να αντέξει κανείς ότι ο άλλος τελικά δεν είναι ακριβώς όπως τον φαντάστηκε. Παράλληλα όταν βρίσκεται κανείς στην σταθερότητα μιας σχέσης υπάρχει η ανακούφιση των πολλαπλών επιλογών διαθέσιμων να παραχωρήσουν έναν ενδιάμεσο χώρο άχρονα και ασώματα για παρηγοριά.
Το ζήτημα δεν είναι οι απουσία σχέσεων αλλά το κατά πόσο μένει κανείς σε αυτές, το κατά πόσο εμβαθύνει. Αυτό δεν είναι τεχνολογικό θέμα αλλά βαθιά ψυχικό και κοινωνικό. Πως να χωρέσει κανείς στο ίδιο κάδρο την ελευθερία, την δέσμευση, την αποδοχή, τον σεβασμό στην δυσκολία που υπάρχει να συνδεθούν βαθιά δυο άνθρωποι όσο υπάρχει η αίσθηση πολλών επιλογών που μοιάζουν διαθέσιμες;
Η απάντηση είναι εξατομικευμένη αφορά τις επιθυμίες, τις ανάγκες και τις αξίες του καθενός.
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 242811