Το καλοκαίρι δεν θεραπεύει πάντα το burnout — μερικές φορές το αποκαλύπτει

Ποιοι τύποι προσωπικότητας κινδυνεύουν περισσότερο, και γιατί ακριβώς αυτή την εποχή;

Το καλοκαίρι θεωρείται αυτονόητα η εποχή της ανάπαυλας το τέλος της σχολικής χρονιάς, διακοπές, χαλαρότερο πρόγραμμα. Για πολλούς ανθρώπους, όμως, οι πρώτες μέρες των διακοπών δεν φέρνουν ανακούφιση, αλλά ακριβώς το αντίθετο: εξάντληση, ευερεθιστότητα, ακόμα και σωματικά συμπτώματα που δεν υπήρχαν όσο δούλευαν. Το φαινόμενο έχει όνομα «leisure sickness», όπως το περιέγραψε ο ψυχολόγος Ad Vingerhoets και δεν είναι τυχαίο ότι εμφανίζεται σε συγκεκριμένους τύπους προσωπικότητας πολύ πιο συχνά απ’ ό,τι σε άλλους.

Γιατί το διάλειμμα είναι πιο επικίνδυνο απ’ όσο νομίζουμε

Όσο υπάρχει λόγος να «κρατηθεί» κανείς όρθιος, μια προθεσμία, μια ευθύνη, ένα ραντεβού,  το σώμα και το μυαλό οργανώνονται γύρω από αυτόν τον στόχο. Η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη διατηρούν λειτουργικότητα ακόμα και μέσα σε χρόνια κόπωση. Μόλις αυτός ο λόγος εξαφανιστεί απότομα, η πρώτη μέρα των διακοπών, ο οργανισμός συχνά «αφήνει» ό,τι είχε συσσωρευτεί, με τρόπο που μπορεί να μοιάζει παράδοξος: κάποιος αρρωσταίνει, καταρρέει συναισθηματικά, ή νιώθει έντονη εξάντληση ακριβώς τη στιγμή που «έπρεπε» να χαλαρώσει. Είναι αυτό που συχνά ακούμε με την φράση «μου βγήκε η κούραση τώρα που χαλάρωσα».

Ποιοι τύποι προσωπικότητας κινδυνεύουν περισσότερο

Δεν εξουθενώνονται όλοι με τον ίδιο τρόπο ή στον ίδιο βαθμό. Από την βιβλιογραφία προκύπτει ότι συγκεκριμένοι τύποι προσωπικότητας είναι πιο πιθανό να βιώσουν εργασιακή εξουθένωση. Όταν συνδέεται η αντίληψη της αξίας του εαυτού με τα επιτεύγματα τότε η αυτοκριτική είναι έντονη, υπάρχει ένα εσωτερικό πρότυπο εαυτού που «πρέπει» να ακολουθεί, ενώ η αξιολόγηση δεν σταματά ποτέ, τα ίδια αυστηρά κριτήρια μπορεί να έχει ακόμα και στην ξεκούραση, αυτό μπορεί να εκφράζεται με την ανησυχία για το αν αξιοποιούνται οι διακοπές σωστά, αυτός ο τύπος ονομάζεται «Self-oriented perfectionism» (Hewitt & Flett, 1991) δηλαδή αυτοπροσανατολισμένη τελειοθηρία.

Ο κοινωνικά-προσδιορισμένος τελειοθηρικός (socially prescribed perfectionist)

Ο δεύτερος τύπος στο μοντέλο των Hewitt και Flett βιώνει τελειομανία ως εξωτερική απαίτηση, την πεποίθηση ότι οι άλλοι περιμένουν από εκείνον τελειότητα. Έρευνες δείχνουν πως αυτή η διάσταση συνδέεται ιδιαίτερα ισχυρά με αυξημένο στρες και burnout, καθώς το άτομο νιώθει διαρκώς ότι αξιολογείται, μια αίσθηση που δεν εξαφανίζεται επειδή άλλαξε το ημερολόγιο σε «διακοπές».

Ο υπερδεσμευμένος τύπος (overcommitment)

Ο κοινωνιολόγος της υγείας Johannes Siegrist, στο μοντέλο Ανισορροπίας Προσπάθειας-Ανταμοιβής (Effort-Reward Imbalance, 1996), περιέγραψε το «overcommitment» ως προσωπικοτικό χαρακτηριστικό: υπερβολική επένδυση προσπάθειας, συχνά συνοδευόμενη από έντονη ανάγκη έγκρισης. Αυτός ο τύπος δυσκολεύεται δομικά να «αποσυνδεθεί» ακόμα και όταν του δίνεται επίσημα η άδεια, το μυαλό συνεχίζει να λειτουργεί σε λογική απόδοσης, ακόμα και σε παραλία.

Γιατί το καλοκαίρι συγκεκριμένα τους δοκιμάζει περισσότερο

Και οι τρεις αυτοί τύποι μοιράζονται κάτι κρίσιμο: αντλούν μέρος της αίσθησης ελέγχου και αξίας τους από τη δομή, την απόδοση, την παραγωγικότητα. Το καλοκαίρι αφαιρεί ακριβώς αυτή τη δομή, δεν υπάρχει πια σαφές πλαίσιο μέσα στο οποίο να αποδείξουν κάτι. Για κάποιον με χαμηλότερη ανάγκη ελέγχου, αυτό είναι ανακούφιση. Για τους παραπάνω τύπους, μπορεί να λειτουργήσει σαν απώλεια εδάφους  και το άγχος που ξεπηδά, αντί να λέγεται «άγχος», εκφράζεται σωματικά.

Τι βοηθάει

Αναγνώριση, όχι αντίσταση, στο αρχικό «σταμάτημα». Αν οι πρώτες μέρες φέρνουν εξάντληση ή δυσφορία, αυτό δεν είναι αποτυχία των διακοπών  είναι αναμενόμενη σωματική αντίδραση.

Ξεκάθαρα, μικρά «καθήκοντα» αντί για πλήρη απουσία δομής, αν η πλήρης έλλειψη προγράμματος προκαλεί άγχος  η μετάβαση μπορεί να χρειάζεται στάδια, όχι απότομο μηδέν.

Διάκριση ανάμεσα σε «άξια ξεκούρασης» και «άξια αγάπης». Η δουλειά πάνω στο υποκείμενο μήνυμα («αξίζω μόνο όταν αποδίδω») είναι πιο ουσιαστική μακροπρόθεσμα από οποιαδήποτε τεχνική χαλάρωσης.

Ενημέρωση κοντινών προσώπων. Αν η κοινωνικά-προσδιορισμένη τελειοθηρία τροφοδοτείται από πραγματικές ή αντιληπτές προσδοκίες άλλων, η ρητή συζήτηση με αυτούς τους ανθρώπους μπορεί να μειώσει σημαντικά το άγχος.

Το burnout δεν λύνεται πάντα με μέρες άδειας  ειδικά όχι για όσους η ίδια η ανάπαυλα γίνεται ακόμα ένα πεδίο απόδοσης. Η αναγνώριση αυτού του μοτίβου είναι το πρώτο βήμα για να αλλάξει.

Βιβλιογραφία

• Hewitt, P. L., & Flett, G. L. (1991). Perfectionism in the self and social contexts: Conceptualization, assessment, and association with psychopathology. Journal of Personality and Social Psychology, 60(3), 456–470.
• Siegrist, J. (1996). Adverse health effects of high-effort/low-reward conditions. Journal of Occupational Health Psychology, 1(1), 27–41.
• Vingerhoets, A. J. J. M., et al. Έρευνα για το φαινόμενο «leisure sickness».