Το να γίνεις άνθρωπος της γνώσης είναι ζήτημα μάθησης

Το πρώτο κύριο θέμα ξεκαθαρίζει ότι η μάθηση είναι ο μοναδικός δυνατός τρόπος να γίνεις άνθρωπος της γνώσης, κι αυτό με τη σειρά του υποδεικνύει ότι πρέπει να καταβληθεί πεισματική προσπάθεια για την επίτευξη ενός σκοπού.

Το να γίνεις άνθρωπος της γνώσης είναι το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας, σε αντίθεση με την άμεση απόκτηση τέτοιων δυνάμεων μέσω μιας πράξης χάριτος ή μέσω της απόδοσης υπερφυσικών δυνάμεων. Το ότι η διαδικασία μάθησης του πώς να γίνεις άνθρωπος της γνώσης χαρακτηρίζεται από αληθοφάνεια δικαιολογεί την ύπαρξη ενός συστήματος διδασκαλίας για το πώς θα το επιτύχεις.

Το πρώτο θέμα έχει τρία συστατικά στοιχεία: 1) δεν απαιτούνται φανερά προσόντα για να γίνεις άνθρωπος της γνώσης· 2) υπάρχουν κάποια κρυφά προσόντα· 3) την απόφαση ως προς το ποιος μπορεί να μάθει για να γίνει άνθρωπος της γνώσης την παίρνει μια απρόσωπη δύναμη.

Προφανώς δεν υπάρχουν φανερές προϋποθέσεις που καθορίζουν ποιος διαθέτει ή δεν διαθέτει τα απαιτούμενα προσόντα ώστε να γίνει άνθρωπος της γνώσης. Θεωρητικά, ο δρόμος είναι ανοιχτός για όποιον θέλει να το προσπαθήσει. Στην πράξη, όμως, αυτή η άποψη είναι ασύμβατη με το γεγονός ότι ο δον Χουάν ως δάσκαλος επέλεγε τους μαθητές του.

Για την ακρίβεια, οποιοσδήποτε δάσκαλος, υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες, θα διάλεγε τους μαθητές του με βάση κάποιες κρυφές προϋποθέσεις. Η ιδιαίτερη φύση αυτών των προϋποθέσεων δεν διατυπώθηκε ποτέ· ο δον Χουάν απλώς υπονοούσε ότι υπάρχουν ορισμένα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει κανείς υπόψη του όταν διαλέγει επίδοξους μαθητές. Τα χαρακτηριστικά που υπαινισσόταν υποτίθεται ότι αποκαλύπτουν αν ο υποψήφιος έχει ή όχι μια συγκεκριμένη διάθεση λόγω χαρακτήρα, κάτι που ο δον Χουάν αποκαλούσε «ακλόνητη πρόθεση».

Πάντως, την τελική απόφαση για το ποιος θα μπορούσε να μάθει για να γίνει άνθρωπος της γνώσης την έπαιρνε μια απρόσωπη δύναμη την οποία γνώριζε ο δον Χουάν, αλλά βρισκόταν έξω από το πεδίο της δικής του βούλησης. Αυτή η απρόσωπη δύναμη είχε τη δικαιοδοσία να καταδείξει τον σωστό άνθρωπο επιτρέποντάς του να φέρει εις πέρας μια εντυπωσιακή πράξη ή δημιουργώντας ιδιαίτερες συνθήκες γύρω του. Συνεπώς, δεν υπάρχει ποτέ σύγκρουση ανάμεσα στην απουσία φανερών προϋποθέσεων και στην ύπαρξη μυστικών, κρυφών προϋποθέσεων.

Ο άνθρωπος που επιλέγεται με αυτόν τον τρόπο γίνεται μαθητευόμενος. Ο δον Χουάν τον αποκαλούσε escogido, δηλαδή «εκλεκτό». Όμως το να είσαι escogido σημαίνει κάτι παραπάνω από το να είσαι ένας απλός μαθητευόμενος. Ο escogido, απλώς και μόνο λόγω της επιλογής του από μια δύναμη, θεωρείται ήδη ότι διαφέρει από τους απλούς ανθρώπους. Θεωρείται ήδη αποδέκτης ενός ελάχιστου μεγέθους δύναμης που υποτίθεται ότι αναπτύσσεται περαιτέρω με τη μάθηση.

Αλλά η μάθηση είναι μια διαδικασία ακατάπαυστης αναζήτησης, και η δύναμη που πήρε την αρχική απόφαση, ή μια παρόμοια δύναμη, αναμένεται να πάρει παρόμοιες αποφάσεις σχετικά με το αν ο escogido μπορεί να συνεχίσει να μαθαίνει ή αν έχει ηττηθεί. Αυτές οι αποφάσεις δηλώνονται μέσω οιωνών που κάνουν την εμφάνισή τους οποτεδήποτε στη διάρκεια της διδασκαλίας. Από αυτή την άποψη, οι τυχόν ιδιαίτερες συνθήκες που περιβάλλουν έναν μαθητευόμενο θεωρούνται τέτοιοι οιωνοί.

Ο άνθρωπος της γνώσης έχει ακλόνητη πρόθεση

Η ιδέα ότι ο άνθρωπος της γνώσης πρέπει απαραίτητα να έχει ακλόνητη πρόθεση αναφέρεται στην άσκηση της βούλησης. Το να έχεις ακλόνητη πρόθεση σημαίνει να έχεις τη θέληση να εκτελέσεις μια απαραίτητη διαδικασία παραμένοντας πάντα εντός των αυστηρών ορίων της διδασκόμενης γνώσης. Ο άνθρωπος της γνώσης χρειάζεται αλύγιστη θέληση προκειμένου να αντέξει τον υποχρεωτικό χαρακτήρα κάθε πράξης που γίνεται εντός του πλαισίου της γνώσης.

Ο υποχρεωτικός χαρακτήρας όλων των πράξεων που γίνονται εντός αυτού του πλαισίου και το γεγονός ότι είναι αυστηρές και προκαθορισμένες είναι πράγματα δυσάρεστα για όλους, και γι’ αυτόν τον λόγο ένα ελάχιστο μέγεθος ακλόνητης πρόθεσης είναι απαραίτητο ως το μόνο κρυφό προσόν που απαιτείται να διαθέτει ο επίδοξος μαθητευόμενος.

Η ακλόνητη πρόθεση συνίσταται: 1) στη λιτότητα, 2) στην ορθότητα κρίσης και 3) στην έλλειψη ελευθερίας για καινοτομία.

Ο άνθρωπος της γνώσης χρειάζεται τη λιτότητα γιατί η πλειονότητα των υποχρεωτικών πράξεων έχει να κάνει με περιστάσεις ή με στοιχεία που ή βρίσκονται εκτός των ορίων της συνηθισμένης καθημερινής ζωής ή δεν συναντιούνται στη συνηθισμένη δραστηριότητα, και ο άνθρωπος που αναγκάζεται να ενεργεί σύμφωνα με αυτά πρέπει να καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια κάθε φορά που αναλαμβάνει δράση. Υπονοείται ότι μπορεί κανείς να καταβάλει τόσο μεγάλη προσπάθεια μόνο αν είναι μετρημένος ως προς οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα που δεν έχει να κάνει απευθείας με τέτοιες προκαθορισμένες πράξεις.

Αφού όλες οι πράξεις είναι προκαθορισμένες και υποχρεωτικές, ο άνθρωπος της γνώσης χρειάζεται ορθή κρίση. Αυτή η έννοια δεν υπονοεί την κοινή λογική, αλλά την ικανότητα να αξιολογεί κανείς τις συνθήκες μέσα στις οποίες εμφανίζεται η ανάγκη για δράση. Ένας οδηγός για αυτή την αξιολόγηση παρέχεται από τη συλλογιστική που προκύπτει από τη σύνθεση όλων των τμημάτων της διδασκαλίας που κατέχει κανείς τη δεδομένη στιγμή κατά την οποία πρέπει να γίνει οποιαδήποτε πράξη. Συνεπώς, ο οδηγός αλλάζει καθώς μαθαίνει κανείς όλο και περισσότερα· αλλά πάντα υπονοείται η πεποίθηση ότι κάθε υποχρεωτική πράξη είναι, στην πραγματικότητα, η πλέον αρμό ζουσα στις δεδομένες συνθήκες.

Επειδή όλες οι πράξεις είναι προκαθορισμένες και υποχρεωτικές, το να είναι κανείς υποχρεωμένος να τις εκτελέσει σημαίνει έλλειψη ελευθερίας για καινοτομία. Το σύστημα μετάδοσης γνώσης του δον Χουάν ήταν τόσο καλά δομημένο ώστε δεν υπήρχε η παραμικρή δυνατότητα να μεταβληθεί με οποιονδήποτε τρόπο.

Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Η διδασκαλία του δον Χουάν του Carlos Castañeda που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα στο dioptra.gr και σε όλα τα συνεργαζόμενα βιβλιοπωλεία.