Μια ψυχοθεραπευτική ματιά στον χρόνο, τη γήρανση και τη δυσκολία του να ζούμε το παρόν

Πώς βιώνουμε το πέρασμα του χρόνου και τη γήρανση; Μια ψυχοθεραπευτική ματιά στη δυσκολία να ζούμε το παρόν και να αποδεχόμαστε κάθε φάση της ζωής.

«How am I? – Πώς είμαι;»

«What can I say about old age? – Τι μπορώ να πω για τα γηρατειά;»

Αυτή ήταν η φράση που είπε κάποια στιγμή ο Άγγλος παππούς μιας φίλης και, παρότι ειπώθηκε με απλότητα, ήταν αρκετή για να μείνει στο μυαλό μου για καιρό, να με κάνει να σταματήσω, να σκεφτώ βαθύτερα κάτι που συχνά αποφεύγουμε: Πώς είναι άραγε να βλέπει κανείς τον εαυτό του να μεγαλώνει;

Η γήρανση είναι μία από τις πιο φυσικές διαδικασίες της ζωής, όμως ταυτόχρονα, μία από τις πιο δύσκολες να αποδεχτούμε ψυχολογικά. Ίσως γιατί μεγαλώνοντας ερχόμαστε πιο κοντά στην έννοια της απώλειας της νεότητας, της σωματικής αντοχής, κάποιων δυνατοτήτων ή ακόμη και της εικόνας που είχαμε για τον εαυτό μας.

Από την άλλη πλευρά όμως, η ηλικία μπορεί να συνοδεύεται και από κάτι εξίσου σημαντικό. Εμπειρίες, αναμνήσεις, συναισθηματικό βάθος, στιγμές που έδωσαν νόημα στη ζωή ενός ανθρώπου. Και κάπου εδώ φαίνεται πολύ έντονα κάτι που συναντάμε συχνά στη
Γνωστική και Συμπεριφορική Θεραπεία: Δεν είναι μόνο τα γεγονότα που επηρεάζουν το πώς νιώθουμε, αλλά κυρίως ο τρόπος με τον οποίο τα ερμηνεύουμε.

Δεν βιώνουν όλοι οι άνθρωποι τη γήρανση με τον ίδιο τρόπο. Δύο άνθρωποι μπορεί να βρίσκονται στην ίδια ηλικία και να βιώνουν τελείως διαφορετικά το πέρασμα του χρόνου.
Ο ένας μπορεί να σκέφτεται: «Έζησα, αγάπησα, έκανα λάθη, συγκινήθηκα, δημιούργησα αναμνήσεις». Ο άλλος μπορεί να εστιάζει αποκλειστικά σε σκέψεις όπως: «Δεν είμαι πια όπως ήμουν», «Το σώμα μου δεν με ακολουθεί», «Δεν έχω τις δυνατότητες που είχα στα είκοσι».

Στη θεραπεία λοιπόν, γνωρίζουμε πως οι αυτόματες σκέψεις που κάνουμε επηρεάζουν άμεσα το συναίσθημα και τη συμπεριφορά μας. Όταν ένας άνθρωπος εστιάζει μόνο σε όσα έχασε, είναι πιθανό να βιώσει περισσότερη θλίψη, απογοήτευση ή και ματαίωση απέναντι στη ζωή του. Αντίθετα, όταν μπορεί να δει πιο συνολικά την πορεία της ζωής του, όχι μόνο μέσα από τις απώλειες αλλά και μέσα από τις εμπειρίες, τις στιγμές που έζησε, τότε αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο βιώνει το παρόν του.

Η παγίδα του “όταν…”

Πολλές φορές, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, περνάμε τη ζωή μας περιμένοντας την επόμενη φάση για να νιώσουμε πραγματικά καλά.

«Όταν μεγαλώσω…», «Όταν βρω δουλειά…», «Όταν βρω σχέση…», «Όταν ηρεμήσω οικονομικά…», «Όταν πάρω σύνταξη…»

Στην ψυχολογία αυτό συχνά περιγράφεται ως «when–then thinking», η πεποίθηση δηλαδή ότι η ευτυχία βρίσκεται πάντα σε μια μελλοντική συνθήκη.

Το πρόβλημα είναι ότι, όταν ο νους λειτουργεί συνεχώς έτσι, δυσκολεύεται να συνδεθεί με το παρόν. Ο άνθρωπος μπαίνει σε μια διαρκή αναμονή ζωής, όπου το «τώρα» μοιάζει πάντα ανεπαρκές μπροστά σε αυτό που περιμένει να έρθει.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες ψυχολογικές αντιφάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Πολλές φορές να νοσταλγούμε τις περιόδους της ζωής που κάποτε βιαζόμασταν να ξεπεράσουμε.

Γιατί δυσκολευόμαστε τόσο να ζήσουμε το παρόν;

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι φτιαγμένος ώστε να προβλέπει, να αναλύει και να ανησυχεί. Πολύ συχνά, όμως, αυτό μας απομακρύνει από τη στιγμή που ζούμε. Άλλες φορές μένουμε “κολλημένοι” στο παρελθόν, σκεπτόμενοι τι θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει διαφορετικά, ενώ άλλοτε ζούμε διαρκώς στο μέλλον, περιμένοντας να συμβεί κάτι που θα μας επιτρέψει επιτέλους να χαλαρώσουμε ή να νιώσουμε ολοκληρωμένοι. Έτσι, χάνεται η επαφή με το παρόν, το μοναδικό σημείο στο οποίο συμβαίνει πραγματικά η ζωή.

Τι μπορεί να βοηθήσει;

Βέβαια όλα τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι πρέπει να σταματήσουμε να έχουμε στόχους, όνειρα ή να μη σκεφτόμαστε το μέλλον. Σημαίνουν ότι ίσως χρειάζεται να μάθουμε να είμαστε περισσότερο παρόντες στη ζωή που συμβαίνει εδώ και τώρα.

Η ενσυνειδητότητα (mindfulness), που χρησιμοποιείται συχνά μέσα στην Γνωστικοσυμπεριφορική Θεραπευτική προσέγγιση, βοηθά τον άνθρωπο να στρέφει την προσοχή του συνειδητά στο εδώ και τώρα, χωρίς να λειτουργεί συνεχώς στον «αυτόματο πιλότο». Μερικές φορές αυτό μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ απλό:

Να παρατηρούμε μια στιγμή χωρίς να βιαστούμε να περάσει. Να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να χαρεί κάτι χωρίς να σκέφτεται αμέσως το επόμενο. Να αποδεχτούμε ότι κάθε ηλικία έχει και απώλειες και δυνατότητες. Γιατί, ίσως τελικά το ζητούμενο δεν είναι το να μη μεγαλώνουμε. Ίσως να είναι να μπορούμε να είμαστε παρόντες σε κάθε φάση της ζωής μας, χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να βρισκόμαστε κάπου αλλού για να νιώσουμε ότι ζούμε πραγματικά.