Πως το γονικό ύφος ανατροφής επηρεάζει τη σχολική επίδοση των παιδιών σας

Οι γονείς χρειάζεται να έχουν αυτά τα στοιχεία για την ανάπτυξη μιας υγιούς ακαδημαϊκής συμπεριφοράς.

Η γονεϊκότητα αποτελεί μια σύνθετη και παράλληλα θεμελιώδους σημασίας δυναμική διαδικασία, μέσω της οποίας το παιδί έρχεται σε επαφή με τα πρώτα του βιώματα και ερεθίσματα. Κάθε γονέας υιοθετεί ένα συγκεκριμένο στυλ ανατροφής, το οποίο αντανακλά τις αντιλήψεις του γύρω από την τιμωρία, την πειθαρχία, τον βαθμό ελέγχου, τη συναισθηματική επαφή και την εμπλοκή του στη ζωή του παιδιού (Reitman et al.,2002).

Με άλλα λόγια, ο γονεϊκός τύπος αποτυπώνει το σύνολο των στάσεων και των πρακτικών που εφαρμόζει ο γονέας, εκφράζοντας το αξιακό του πλαίσιο και την παιδαγωγική του προσέγγιση.

Τύποι Γονικού Ύφους Ανατροφής

Η αναπτυξιακή ψυχολόγος Diana Baumrind, εισήγαγε ένα από τα πιο επιδραστικά θεωρητικά μοντέλα σχετικά με τους γονικούς τύπους ανατροφής (parenting styles) τη δεκαετία του 1960.

Βάσει των ερευνών της, πρότεινε τρεις βασικούς τύπους ανατροφής ενώ αργότερα οι Maccoby και Martin (1983) προσέθεσαν και έναν τέταρτο. Η τυπολογία της βασίστηκε σε δύο βασικούς άξονες της γονικής συμπεριφοράς:

• Απαιτητικότητα (Demandingness): αναφέρεται στο βαθμό στον οποίο οι γονείς απαιτούν ωριμότητα, υπευθυνότητα και συμμόρφωση. Περιλαμβάνει τη σαφή οριοθέτηση, την παρακολούθηση της συμπεριφοράς του παιδιού και την προσήλωση σε κανόνες και καθήκοντα.

• Αποκριτικότητα (Responsiveness): αναφέρεται στο βαθμό στον οποίο οι γονείς δείχνουν συναισθηματική ζεστασιά, κατανόηση και ευαισθησία απέναντι στις ανάγκες και τα συναισθήματα του παιδιού. Περιλαμβάνει την ενσυναίσθηση, την υποστήριξη και τη θετική επικοινωνία

Λαμβάνοντας υπόψη τις δύο αυτές διαστάσεις λοιπόν, οι τύποι γονικής ανατροφής συνοψίζονται σε τέσσερις βασικές κατηγορίες, καθεμία από τις οποίες χαρακτηρίζεται από διακριτά πρότυπα συμπεριφοράς και στάσεις των γονέων απέναντι στο παιδί.

1. Αυταρχικός (Authoritarian): χαρακτηρίζεται από υψηλή απαιτητικότητα και χαμηλή αποκριτικότητα. Συγκεκριμένα, οι γονείς αυτού του τύπου ανατροφής θέτουν αυστηρούς κανόνες, απαιτούν υπακοή χωρίς να εξηγούν το «γιατί» στο παιδί και ασκούν υψηλό έλεγχο. Παράλληλα, δεν δείχνουν μεγάλη συναισθηματική ζεστασιά ενώ τα παιδιά των γονιών που ακολουθούν αυτό το γονικό τύπο παρουσιάζουν υψηλή εξωτερική πειθαρχία παράλληλα όμως εμφανίζουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, ανασφάλεια, φόβο και κοινωνικές δυσκολίες.

2. Δημοκρατικός (Authoritative): χαρακτηρίζεται από υψηλή απαιτητικότητα και υψηλή αποκριτικότητα. Συνδυάζει τις υψηλές απαιτήσεις με τη ζεστασιά και τη λογική καθοδήγηση. Οι γονείς ενθαρρύνουν τον διάλογο, τη συζήτηση και την αυτονομία. Με άλλα λόγια, θέτουν κανόνες αλλά ταυτόχρονα δίνουν λογικές εξηγήσεις αυτών, ενισχύουν την ανεξαρτησία και δείχνουν κατανόηση. Χρησιμοποιούν τη θετική ενίσχυση και όχι την αυστηρή τιμωρία, ενώ είναι σταθεροί αλλά όχι άκαμπτοι και απόλυτοι. Τα παιδιά αυτών των γονιών τείνουν να είναι ανεξάρτητα, υπεύθυνα, με αυτοπεποίθηση και καλή κοινωνική προσαρμογή.

3. Επιτρεπτικός (Permissive): παρουσιάζει χαμηλή απαιτητικότητα και υψηλή αποκριτικότητα. Ο επιτρεπτικός γονέας είναι ιδιαίτερα υποστηρικτικός και εκδηλωτικός, αλλά παρουσιάζει υπερβολική ελευθερία και έντονη επιτρεπτικότητα. Αποφεύγει τη θέσπιση ορίων και την επιβολή κανόνων με αποτέλεσμα το παιδί να απολαμβάνει μεγάλη ελευθερία χωρίς αντίστοιχη καθοδήγηση. Ως αποτέλεσμα, τα παιδιά μπορεί να παρουσιάζουν έλλειψη αυτοελέγχου, τάση για απαιτητική συμπεριφορά και δυσκολία στη συμμόρφωση με τους κοινωνικούς κανόνες.

4. Αποστασιοποιημένος (Neglectful/Uninvolved): αυτός ο τύπος συνδέεται με χαμηλή απαιτητικότητα και χαμηλή αποκριτικότητα. Οι γονείς απουσιάζουν συναισθηματικά και πολλές φορές φυσικά παρουσιάζοντας έντονη αδιαφορία για τις ανάγκες του παιδιού. Πρόκειται για γονείς ιδιαίτερα αυτo-απορροφημένους που δεν δύνανται να παρέχουν καθοδήγηση και υποστήριξη στα παιδιά τους τα οποία συχνά αντιμετωπίζουν συναισθηματικές δυσκολίες, χαμηλή αυτοεκτίμηση και προβλήματα συμπεριφοράς.

Ερευνητικά δεδομένα πάνω στην επίδραση του γονικού ύφους ανατροφής στη σχολική επίδοση

Η οικογένεια διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην σχολική επίδοση του παιδιού, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά, τα κίνητρα, την αυτοπειθαρχία και την ψυχολογική του ανθεκτικότητα. Ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς αλληλεπιδρούν με τα παιδιά τους-δηλαδή το γονικό ύφος ανατροφής επηρεάζει καθοριστικά τη συναισθηματική, κοινωνική και ακαδημαϊκή ανάπτυξη του παιδιού. Η σχολική επίδοση, ως βασικός δείκτης της γνωστικής πορείας του παιδιού, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτό μεγαλώνει.

Σύμφωνα με έρευνες, το δημοκρατικό στυλ ανατροφής συνδέεται θετικά με τη σχολική επιτυχία (Steinberg, Lamborn, Dornbusch, & Darling, 1992). Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε οικογένειες όπου υπάρχουν σαφή όρια, αλλά και συναισθηματική στήριξη, παρουσιάζουν υψηλότερο εσωτερικό κίνητρο για μάθηση, αναπτύσσουν αυτοπειθαρχία, αυτονομία και έχουν ενισχυμένη αυτοεκτίμηση (Grolnick & Ryan, 1989).

Οι γονείς συμμετέχουν ενεργά στη σχολική ζωή του παιδιού, χωρίς όμως να ασκούν υπερβολική πίεση. Αυτό το στυλ ανατροφής θεωρείται το πλέον ωφέλιμο για τη μακροπρόθεσμη ακαδημαϊκή επιτυχία (Steinberg et al., 1992).

Αντίθετα, το αυταρχικό στυλ, που χαρακτηρίζεται από αυστηρότητα και έλλειψη συναισθηματικής ζεστασιάς, συχνά συνδέεται με υψηλά επίπεδα άγχους και μειωμένο εσωτερικό κίνητρο για μάθηση (Pomerantz & Wang, 2009). Αν και τα παιδιά μπορεί να εμφανίζουν πειθαρχία, αυτή βασίζεται στον φόβο και όχι στην κατανόηση ή στην επιθυμία για μάθηση.

Σε βάθος χρόνου, αυτή η προσέγγιση μπορεί να οδηγήσει σε παθητική στάση ή αντίδραση απέναντι στη σχολική διαδικασία, καθιστώντας την λιγότερο αποτελεσματική.

Το επιτρεπτικό στυλ -αν και ενθαρρύνει την αυτονομία- συχνά δεν προσφέρει την απαραίτητη δομή και καθοδήγηση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλά παιδιά να εμφανίζουν έλλειψη συγκέντρωσης και οργάνωσης, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τη σχολική τους απόδοση (Baumrind, 1991).

Η απουσία πειθαρχίας και ορίων δυσχεραίνει τη διαχείριση καθηκόντων και ευθυνών, την τήρηση προθεσμιών και την αντιμετώπιση αποτυχιών. Έτσι, συχνά παρατηρείται χαμηλό κίνητρο για μάθηση και ακαδημαϊκή αστάθεια.

Τέλος, στο αδιάφορο στυλ ανατροφής, οι γονείς απουσιάζουν τόσο συναισθηματικά όσο και πρακτικά από την εκπαιδευτική ζωή του παιδιού. Τα παιδιά αυτών των οικογενειών συχνά παρουσιάζουν χαμηλές σχολικές επιδόσεις, αυξημένες απουσίες και έλλειψη ενδιαφέροντος για το σχολείο. Η απουσία υποστήριξης έχει αρνητικό αντίκτυπο τόσο στη γνωστική όσο και στην κοινωνική ανάπτυξή ενώ δεν είναι σπάνια και η εμφάνιση προβλημάτων συμπεριφοράς (Baumrind, 1991).

Επιπρόσθετοι παράγοντες που επηρεάζουν τη σχολική επίδοση

Αξίζει να σημειωθεί ότι το γονικό στυλ ανατροφής, αν και αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα, δεν είναι ο μόνος που επηρεάζει τη σχολική επίδοση ενός παιδιού. Η επίδοση διαμορφώνεται από ένα ευρύ φάσμα παραγόντων, οι οποίοι αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και συμβάλλουν στη συνολική ακαδημαϊκή πορεία του μαθητή. Ενδεικτικά, περιλαμβάνονται οι εξής:

• Το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο της οικογένειας, το οποίο επηρεάζει την πρόσβαση σε εκπαιδευτικούς πόρους, την ποιότητα ζωής και τις ευκαιρίες για εκπαιδευτική ενίσχυση (Sirin, 2005).

• Το μορφωτικό υπόβαθρο των γονέων, που συνδέεται με τις προσδοκίες τους, τη στάση τους απέναντι στην εκπαίδευση και την ικανότητά τους να υποστηρίξουν τη μαθησιακή διαδικασία.

• Η ψυχική υγεία του παιδιού, συνιστά έναν ακόμη κρίσιμο παράγοντα, καθώς προβλήματα όπως το άγχος, η κατάθλιψη ή οι διαταραχές συγκέντρωσης επηρεάζουν τη γνωστική του απόδοση, τη συμπεριφορά στην τάξη και τη γενική του προσαρμογή στο σχολικό περιβάλλον.

• Το σχολικό περιβάλλον και η ποιότητα της διδασκαλίας, τα οποία αποτελούν κρίσιμους εξωτερικούς παράγοντες που μπορούν είτε να ενισχύσουν είτε να περιορίσουν τις δυνατότητες του παιδιού για πρόοδο ανάλογα με την παιδαγωγική προσέγγιση, την υποστήριξη και τις ευκαιρίες που του προσφέρονται.

Το γονικό ύφος ανατροφής αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα στη σχολική πορεία του παιδιού. Οι γονείς που συνδυάζουν τα όρια με την αγάπη, την καθοδήγηση και το σεβασμό στην προσωπικότητα του παιδιού, δημιουργούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη μιας υγιούς ακαδημαϊκής συμπεριφοράς και μιας θετικής στάσης προς τη μάθηση και τη σχολική εμπειρία.

Βιβλιογραφία

• Baumrind, D. (1966). Effects of Authoritative Parental Control on Child Behavior. Child Development, 37(4), 887–907.
• Baumrind, D. (1991). The Influence of Parenting Style on Adolescent Competence and Substance Use. Journal of Early Adolescence, 11(1), 56–95.
• Grolnick, W. S., & Ryan, R. M. (1989). Parent Styles Associated with Children’s SelfRegulation and Competence in School. Journal of Educational Psychology, 81(2), 143–154.
• Pomerantz, E. M., & Wang, Q. (2009). The Role of Parental Control in Children’s Development in Western and East Asian Countries. Current Directions in Psychological Science, 18(5), 285–289.
• Reitman,D., Rhode, P.C., Hupp, S., & Altobello, C. (2002). Development and validation of the parental authority questionnaire – Revised. Journal of psychopathology and behavioral assessement, 24 (2), 119 – 127.
• Sirin, S. R. (2005). Socioeconomic Status and Academic Achievement: A Meta-Analytic Review of Research. Review of Educational Research, 75(3), 417–453.
• Steinberg, L., Lamborn, S. D., Dornbusch, S. M., & Darling, N. (1992). Impact of Parenting Practices on Adolescent Achievement: Authoritative Parenting, School Involvement, and Encouragement to Succeed. Child Development, 63(5), 1266–1281.