Μαμά, μείνε λίγο ακόμα

Φόβος για το σκοτάδι.

Υπάρχει μια ώρα, εκεί στο λυκόφως της ημέρας, που ο κόσμος των μεγάλων και ο κόσμος των παιδιών χωρίζουν σαν δύο ήπειροι που απομακρύνονται αργά, αργά.

Για εμάς τους γονείς, το σβήσιμο του φωτός σημαίνει ανάπαυση, τη λήξη μιας ακόμα μάχης με την καθημερινότητα, την ώρα που το κουρασμένο σώμα παραδίνεται στην αγκαλιά του στρώματος.

Για τον εξάχρονο Νικόλα, όμως, ήταν η στιγμή που τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό γίνονταν ρευστά, σαν υγρή άμμος που υποχωρεί ξαφνικά κάτω από τα πόδια.

«Μαμά, μείνε λίγο ακόμα».

Η φράση αυτή, που επαναλαμβανόταν κάθε βράδυ σαν μικρή ιεροτελεστία, δεν ήταν ένα απλό παράπονο. Ήταν μια βαθιά παράκληση, βγαλμένη από τα μύχια μιας ψυχής που πάλευε να συλλάβει το ασύλληπτο: πώς γίνεται η αγάπη να μένει ζωντανή ακόμα κι όταν το βλέμμα δεν την αντικρίζει;

Η φωνή του έτρεμε σαν τρεμάμενη φλόγα κεριού στο ρεύμα του αέρα — μια ανάσα ακόμα και θα σβήσει. Κι εκεί, στο μισοσκόταδο του παιδικού δωματίου, δινόταν μια από τις πιο σημαντικές μάχες της ανθρώπινης ανάπτυξης: η μάχη για την αυτονομία.

Αυτό που βίωνε ο μικρός Νικόλας δεν ήταν μια απλή ιδιοτροπία ή ένα πείσμα που θα μπορούσε να διορθωθεί με μια αυστηρή «καληνύχτα» και ένα απότομο κλείσιμο της πόρτας.

Ήταν, αντίθετα, η αρχέγονη κραυγή του άγχους αποχωρισμού μιας από τις πιο θεμελιώδεις και συχνά παρανοημένες ψυχικές καταστάσεις της παιδικής ηλικίας.

Σύμφωνα με τη θεωρία της προσκόλλησης του John Bowlby (1988), το παιδί που αρνείται να κοιμηθεί μόνο του δεν αναζητά απλώς συντροφιά. Αναζητά μια «συναισθηματική άγκυρα», εκείνο το αόρατο νήμα που κρατά το σκάφος της ύπαρξής του σταθερό όταν η ορατότητα μηδενίζεται και τα κύματα της φαντασίας φουσκώνουν απειλητικά.

Σαν ένας αστροναύτης που βγαίνει για πρώτη φορά στο διάστημα, έτσι και ο Νικόλας βίωνε τον αποχωρισμό ως τον φόβο της οριστικής αποσύνδεσης από το μητρικό σκάφος.

Το κλείσιμο της πόρτας δεν ήταν γι’ αυτόν ένας προσωρινός αποχωρισμός. Ήταν μια υπαρξιακή απειλή. Στο μικρό του μυαλό, η μητέρα που δεν βλέπεται είναι μια μητέρα που μπορεί και να μην υπάρχει πια, μια σκέψη τόσο τρομακτική που η νευροεπιστήμη σήμερα την εξηγεί ως υπερλειτουργία της αμυγδαλής, εκείνου του μικρού αλλά πανίσχυρου «ραντάρ κινδύνου» που διαθέτει ο εγκέφαλός μας.

Τη στιγμή που το φως σβήνει, το παιδικό σώμα πλημμυρίζει από κορτιζόλη, την ορμόνη του στρες, σαν να βρισκόταν μπροστά σε αληθινό και όχι φανταστικό κίνδυνο (Gunnar & Quevedo, 2007).

Στις συναντήσεις μας, δεν επιχειρήθηκε να πεισθεί ο Νικόλας ότι «δεν υπάρχει τίποτα κάτω από το κρεβάτι». Μια τέτοια προσέγγιση θα ήταν σαν να λες σε κάποιον που πνίγεται ότι το νερό είναι απλώς υγρό. Η παρατήρηση μπορεί να είναι επιστημονικά ακριβής, αλλά είναι απολύτως άχρηστη μπροστά στον πανικό του πνιγμού.

Ο φόβος, ξέρουμε πια, δεν καταπολεμάται μόνο με τη λογική. Χρειάζεται άλλα όπλα: τη φαντασία, τη σιγουριά μιας σταθερής σχέσης, τη σταδιακή εξοικείωση.

Έτσι, επιστρατεύσαμε έναν «φύλακα». Ένα λούτρινο αρκουδάκι που το ονομάσαμε «Βράχο». Δεν ήταν ένα τυχαίο παιχνίδι. Ήταν, χρησιμοποιώντας την ορολογία του D.W. Winnicott (1953), ένα μεταβατικό αντικείμενο μια γέφυρα ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο του παιδιού και την εξωτερική πραγματικότητα, μια ζωντανή απόδειξη ότι η μητρική φροντίδα επιβιώνει ακόμα κι όταν η μητέρα λείπει.

Ο Βράχος δεν φοβόταν. Ο Βράχος ήταν γερός. Κι αν ο Βράχος ήταν εκεί, ίσως και ο Νικόλας να μπορούσε να γίνει λίγο πιο γενναίος.

Παράλληλα, εφαρμόστηκε αυτό που στη θεραπευτική πρακτική ονομάζουμε σταδιακή απομάκρυνση. Αντί για το απότομο «καληνύχτα» που κόβει τον δεσμό σαν μαχαίρι, χτίσαμε μια κλίμακα μικρών αποστάσεων.

Η μητέρα καθόταν αρχικά πάνω στο κρεβάτι, κρατώντας το χέρι του. Την επόμενη εβδομάδα, μετακινήθηκε στην καρέκλα δίπλα στο κομοδίνο. Ύστερα, λίγα βήματα πιο πέρα, κοντά στην πόρτα. Και στο τέλος, στον διάδρομο, εκεί που το βλέμμα πια δεν έφτανε αλλά η φωνή ακουγόταν ακόμα σαν φάρος μέσα στο σκοτάδι.

«Εδώ είμαι, αγόρι μου. Κοιμήσου ήσυχος.»

Η φωνή της γινόταν το σχοινί που τον κρατούσε δεμένο με την πραγματικότητα, όσο τα όνειρα αργά-αργά άρχιζαν να ξεδιπλώνονται.

Οι εβδομάδες πέρασαν. Και κάποιο βράδυ, ο Νικόλας ανακάλυψε μόνος του κάτι θαυμαστό: το σκοτάδι δεν έτρωγε τις αναμνήσεις. Δεν εξαφάνιζε την αγάπη. Το πρωί, η μητέρα επέστρεφε πάντα, όπως ακριβώς είχε υποσχεθεί.

Η αυτοπεποίθησή του άρχισε να ανθίζει  όχι θεαματικά, όχι με πυροτεχνήματα και επιδείξεις, αλλά σιωπηλά, όπως ανοίγει ένα λουλούδι όταν βρει το κατάλληλο χώμα.

Το βλέμμα του απέκτησε μια νέα λάμψη. Δεν ήταν πια το βλέμμα ενός πλοίου που ψάχνει απεγνωσμένα λιμάνι, αλλά ενός μικρού καραβιού που αρχίζει να εμπιστεύεται την πυξίδα του.

Η θεραπευτική διαδικασία, ειδικά όταν αφορά παιδιά, δεν έχει καμία σχέση με την επιδιόρθωση κάποιου «χαλασμένου μηχανισμού». Είναι, στο βαθύτερο νόημά της, η προσφορά εφοδίων για ένα ταξίδι που μόλις αρχίζει.

Είναι ο εξοπλισμός του μικρού ανθρώπου με έναν εσωτερικό χάρτη, με μια πυξίδα, με αρκετή εμπιστοσύνη ώστε να τολμήσει να διασχίσει τα δικά του σκοτάδια, γνωρίζοντας ότι ακόμα κι αν η ακτή χαθεί για λίγο από τα μάτια, η στεριά υπάρχει ακόμα.

Εσείς, ως γονείς, είστε οι πρώτοι και οι πιο σημαντικοί δάσκαλοι αυτής της πλοήγησης. Κρατάτε το τιμόνι από την πρώτη στιγμή.

Υπάρχουν όμως νύχτες που η θάλασσα αγριεύει, που η ομίχλη πυκνώνει και η ακτή μοιάζει να χάνεται για πάντα. Τέτοιες ώρες, ακόμα και οι πιο έμπειροι καπετάνιοι χρειάζονται έναν φάρο.

Γιατί το μεγαλύτερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε σε ένα παιδί δεν είναι να το προστατεύσουμε από το σκοτάδι, αλλά να του μάθουμε να μην το φοβάται.

Δεοντολογική σημείωση: Η ιστορία του Νικόλα που μοιράστηκα μαζί σας δεν αποτελεί καταγραφή ενός συγκεκριμένου περιστατικού, αλλά μια σύνθεση κλινικών χαρακτηριστικών που συναντά κανείς συχνά στη θεραπευτική πρακτική. Τα στοιχεία έχουν πλήρως αλλοιωθεί και απροσωποποιηθεί, ώστε να διασφαλίζεται το απόρρητο και να προστατεύεται η ανωνυμία οποιουδήποτε περιστατικού θα μπορούσε να έχει εμπνεύσει αυτή την αφήγηση. Στόχος μου είναι η ευαισθητοποίηση και η εκπαίδευση, πάντα με σεβασμό στην επιστημονική δεοντολογία.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
• Gunnar, M., & Quevedo, K. (2007). The Neurobiology of Stress and Development. Annual Review of Psychology, 58, 145-173.
• Winnicott, D. W. (1953). Transitional Objects and Transitional Phenomena. International Journal of Psycho-Analysis, 34, 89-97.