Ένα παιδί, δύο μεταβάσεις: Μητρότητα και πατρότητα ως ψυχική διεργασία απόκτησης μιας ακόμα νέας ταυτότητας

Τι πραγματικά αλλάζει σε κάθε γονιό;

Όταν γεννιέται ένα παιδί, μιλάμε συνήθως για «τη μετάβαση στη γονεϊκότητα» σαν να είναι ένα ενιαίο, κοινό βίωμα. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για δύο παράλληλες, εξίσου βαθιές αλλά διαφορετικές διεργασίες, μία σε κάθε γονιό. Αξίζει να τις δούμε ξεχωριστά, με την προσοχή που η καθεμία χρειάζεται.

Η μετάβαση στη μητρότητα

Το σώμα ως πρώτο πεδίο αλλαγής

Η μετάβαση της μητέρας ξεκινά, κυριολεκτικά, πολύ πριν τη γέννηση. Η εγκυμοσύνη επαναδιαπραγματεύεται τη σχέση με το ίδιο το σώμα  ποιος έχει πρόσβαση σε αυτό, πώς αλλάζει, τι σημαίνει πια «το σώμα μου». Μετά τον τοκετό, η ορμονική πτώση (οιστρογόνα, προγεστερόνη) είναι από τις πιο απότομες μεταβολές που γνωρίζει η ανθρώπινη φυσιολογία, συγκρίσιμη σε ένταση με ό,τι πιο ακραίο συναντά το ενδοκρινικό σύστημα σε όλη τη ζωή μιας γυναίκας.

Matrescence: η ονομασία μιας διπλής γέννησης

Ο όρος matrescence (Dana Raphael, 1973) περιγράφει ακριβώς αυτή τη διπλή διάσταση: γεννιέται το παιδί, αλλά ταυτόχρονα «γεννιέται» και η μητέρα, με την έννοια μιας ριζικής ψυχικής αναδιοργάνωσης, ανάλογης της εφηβείας. Η σύγκριση με την εφηβεία υποδηλώνει ότι πρόκειται για αναπτυξιακό στάδιο με δικά του καθήκοντα, όχι για παρένθεση στην κανονική ζωή που κάποια στιγμή θα «τελειώσει» για να επιστρέψει η προηγούμενη ταυτότητα.

Η αντιφατικότητα ως κανόνας, όχι εξαίρεση

Ίσως το πιο κλινικά σημαντικό εύρημα γύρω από τη matrescence είναι η φυσιολογικότητα της αμφιθυμίας: μια μητέρα μπορεί να νιώθει ταυτόχρονα απόλυτη αφοσίωση στο παιδί της και βαθύ πένθος για την προηγούμενη ζωή της  χωρίς το ένα να αναιρεί το άλλο. Η ψυχίατρος Alexandra Sacks, που βοήθησε να γίνει ο όρος ευρύτερα γνωστός, τόνισε ότι πολλές γυναίκες μπερδεύουν αυτή την αναμενόμενη αναταραχή με επιλόχεια κατάθλιψη, απλώς επειδή δεν είχαν άλλη λέξη για να την περιγράψουν.

Η διάκριση έχει πρακτική σημασία: η matrescence δεν χρειάζεται θεραπεία για να «περάσει»  χρειάζεται αναγνώριση, χρόνο και υποστήριξη. Είναι ένα φυσιολογικό στάδιο επεξεργασίας και διεργασίας μιας νέας συνθήκης αναπτυξιακά. Η κλινική κατάθλιψη χρειάζεται κάτι περισσότερο.

Η σχεσιακή διάσταση

Η μητρότητα ανακατανέμει επίσης τις σχέσεις: με τον σύντροφο, με την ίδια τη μητέρα της γυναίκας, με τις φιλίες που δεν περιλαμβάνουν (ακόμα) παιδιά. Η κοινωνική ταυτότητα της γυναίκας πώς τη βλέπουν, τι αναμένουν από εκείνη, αλλάζει συχνά πιο απότομα και πιο δημόσια απ’ ό, τι του άνδρα, κάτι που εντείνει την αίσθηση ότι η μετάβαση δεν είναι μόνο εσωτερική, αλλά και κοινωνικά επιβεβλημένη.

Η μετάβαση στην πατρότητα

Μια αλλαγή που η επιστήμη μόλις τώρα καταγράφει συστηματικά

Για δεκαετίες, η αντίστοιχη μετάβαση του άνδρα θεωρούνταν, σιωπηρά, δευτερεύουσα, σαν να στηρίζει απλώς εξωτερικά τη μετάβαση της μητέρας, χωρίς δική της ουσία. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει κάτι πολύ διαφορετικό.

Το σώμα του πατέρα αλλάζει κι αυτό!

Μελέτες καταγράφουν μετρήσιμη πτώση της τεστοστερόνης στους άνδρες γύρω από τη γέννηση του παιδιού τους, παράλληλα με αύξηση προλακτίνης και ωκυτοκίνης, ορμονών που παραδοσιακά συνδέονταν αποκλειστικά με τη μητρότητα. Σε ορισμένους άνδρες εμφανίζονται μάλιστα συμπτώματα «συμπαθητικής εγκυμοσύνης» (couvade syndrome) κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης της συντρόφου τους, ναυτία, αλλαγές βάρους, κόπωση, χωρίς ιατρική εξήγηση πέρα από την ψυχοσωματική συμμετοχή στη διαδικασία.

Ο εγκέφαλος αλλάζει επίσης

Η νευροεπιστήμονας Darby Saxbe (University of Southern California) και η ομάδα της κατέγραψαν, μέσω νευροαπεικόνισης, αλλαγές στη φαιά ουσία νέων πατέρων σε περιοχές που σχετίζονται με ενσυναίσθηση, προσοχή και εκτελεστική λειτουργία  ευρήματα παράλληλα με όσα παρατηρούνται στις μητέρες. Αυτό αντικρούει άμεσα την ιδέα ότι η νευροβιολογική «προετοιμασία» για τη γονεϊκότητα αφορά αποκλειστικά τη γυναίκα.

Το αόρατο ψυχικό κόστος

Έρευνα δημοσιευμένη στο Journal of Affective Disorders δείχνει ότι περίπου 1 στους 10 νέους πατέρες εμφανίζει συμπτώματα επιλόχειας κατάθλιψης τον πρώτο χρόνο,  ποσοστό αντίστοιχο σε σοβαρότητα με αυτό των μητέρων, αλλά δραματικά μη διαγνωσμένο. Ένας βασικός λόγος: η κατάθλιψη στους άνδρες συχνά δεν εκφράζεται ως θλίψη, αλλά ως ευερεθιστότητα, κοινωνική απόσυρση, ή υπερβολική προσήλωση στην εργασία συμπεριφορές που το περιβάλλον ερμηνεύει εύκολα ως χαρακτήρα και όχι ως σύμπτωμα.

Ο ρόλος χωρίς σαφές σενάριο

Ενώ η μητρότητα διαθέτει πλέον έναν αναγνωρίσιμο κοινωνικό «χάρτη» έστω ατελή η πατρότητα εξακολουθεί να στερείται αντίστοιχου πλαισίου. Ο νέος πατέρας καλείται συχνά να βρει μόνος του πώς να είναι παρών, χωρίς ξεκάθαρο κοινωνικό πρότυπο πέρα από τον ρόλο του «βοηθού» της μητέρας  κάτι που μπορεί να τον αφήνει ταυτόχρονα υπερβολικά υπεύθυνο και ανεπαρκώς αναγνωρισμένο.

Θα έλεγε κανείς ότι στερεοτυπικά υπάρχει η εικόνα του πατέρα που είναι απών, πιο απόμακρος, αναλαμβάνει τις εξωτερικές δουλειές κατά την μετάβαση στην πατρότητα και από την άλλη η φαντασίωση ενός συμμετοχικού πατέρα, στοργικού, με εμπλοκή σε όλα τα στάδια της ανάπτυξης του παιδιού αλλά και της μεταβατικής φάσης που βιώνει το ζευγάρι. Ουσιαστικά μιλάμε για ένα δίπολο στερεοτύπου και φαντασίωσης, προσδοκίας και την εικόνα του «σωστού πατέρα» που όμως η συνδυασμός της εξοικείωσης με την πρώτη εκδοχή και του πόθου για την δεύτερη δημιουργεί ένα θολό τοπίο για το πραγματικό βίωμα της μετάβασης στην πατρότητα.

Οι δύο μεταβάσεις μαζί

Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο στις ομοιότητες, αλλά και στο πώς οι δύο μεταβάσεις αλληλεπιδρούν. Ο ρυθμός της καθεμιάς σπάνια συμπίπτει: η μητέρα μπορεί να βρίσκεται ήδη βαθιά μέσα στη matrescence πριν καν ο πατέρας αναγνωρίσει τη δική του αλλαγή και το αντίστροφο μπορεί επίσης να συμβεί, ειδικά αν η μητέρα λειτουργεί πιο «αποστασιοποιημένα» για λόγους δικούς της. Αυτός ο ασυγχρονισμός, αν δεν ονομαστεί, μπορεί εύκολα να παρερμηνευτεί ως έλλειψη ενδιαφέροντος ή αγάπης, ενώ πρόκειται απλώς για δύο ξεχωριστές διεργασίες που κινούνται με το δικό τους ρυθμό.

Η αναγνώριση ότι και οι δύο γονείς βρίσκονται σε ενεργή, απαιτητική ψυχική μετάβαση όχι μόνο το μωρό αναπτύσσεται ανοίγει τον δρόμο για μια πιο δίκαιη, πιο ολοκληρωμένη φροντίδα γύρω από τη γέννηση: μία που ρωτά «πώς είστε κι οι δύο» με την ίδια σοβαρότητα που ρωτά «πώς είναι το μωρό».

Βιβλιογραφία

• Erikson, E. H. (1950). Childhood and Society. W. W. Norton & Company.
• Raphael, D. (1973). The Tender Gift: Breastfeeding. Prentice-Hall.
• Sacks, A. (2017, May 8). The Birth of a Mother. The New York Times.
• Saxbe, D., et al. Νευροαπεικονιστική έρευνα για αλλαγές στον εγκέφαλο νέων πατέρων, University of Southern California.
• Journal of Affective Disorders — έρευνα για επιλόχεια κατάθλιψη σε νέους πατέρες.