Η αόρατη κακοποίηση της συναισθηματικής παραμέλησης: πώς το «κενό» της παιδικής ηλικίας χαράζει την ψυχή, τροφοδοτεί εξαρτήσεις και γιατί η ουσιαστική γονεϊκή παρουσία είναι αναγκαία.
Η σωματική βία απουσιάζει, το ίδιο και οι κακοποιητικές λέξεις, κι όμως η κακοποίηση είναι υπαρκτή διότι τα παραμελημένα παιδιά «κουβαλάνε» το «βαρύ» κενό της παιδικής τους ηλικίας. Ένα κενό τόσο διαβρωτικό το οποίο χαράζει ανεξίτηλα τον ψυχισμό των παιδιών, δίνοντάς τους την αίσθηση του «δεν αξίζω».
Πόσες φορές άλλωστε δεν έχουμε ακούσει ιστορίες ανθρώπων που έχουν μεγαλώσει σε αυτό που αποκαλούμε «αγία ελληνική οικογένεια» – κι όμως τα παιδιά αυτών των οικογενειών, μεγάλωσαν μόνα τους, αθέατα και χωρίς συναισθηματική παρουσία. Και πόσες φορές, ως κοινωνία, δεν έχουμε ακούσει τη φράση: «ήταν καλό παιδί, από καλή οικογένεια- αλλά έμπλεξε με ουσίες».
Αν ρίξουμε μια ματιά στο πρόσφατο παρελθόν, θα διαπιστώσουμε πως το ποσοστό των Ελλήνων που υποφέρει από κατάθλιψη αυξήθηκε κατά 80% την περίοδο 2009-2014. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι 6 στους 10 Έλληνες (61%) δεν ζητούν βοήθεια από επαγγελματίες ψυχικής υγείας.
Στον επιστημονικό χώρο των εξαρτήσεων, γνωρίζουμε καλά ότι οι άνθρωποι δεν στρέφονται στις ουσίες τυχαία. Αντίθετα, χρησιμοποιούν τις ουσίες ως τρόπο αυτοθεραπείας. Το αλκοόλ, τα ναρκωτικά, τα χάπια γίνονται μέσα φυγής από την πραγματικότητα και από τον ίδιο τον εαυτό.
Μάλιστα, όσο αφορά την παραμέληση ως κακοποίηση, πολλές φορές τα άτομα δεν μπορούν να προσδιορίσουν τα αίτια της δυσφορίας ή του κενού που βιώνουν, αφού φαινομενικά όλα ήταν εντάξει και αυτό γιατί η παραμέληση ως κακοποίηση δεν αφορά το «τι έγινε» αλλά το «τι ΔΕΝ έγινε» μέσα στην οικογένεια, πράγμα που σημαίνει πως ένα τραύμα δεν αφορά πάντα ένα γεγονός, αλλά μια σταθερή και χρόνια δυσλειτουργία μέσα στην οικογένεια.
Τι σημαίνει όμως «καλή οικογένεια», μήπως είναι καιρός να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια αυτή με βάση την ουσία και όχι με βάση την κοινωνική εικόνα;
Ίσως ο ψυχολόγος δεν είναι απλώς κάποιος που θα μας μάθει να διεκδικούμε με αυτοπεποίθηση, αλλά εκείνος που θα μας διδάξει να δίνουμε, να συνδεόμαστε, να ακούμε. Ώστε να πάψει να διαιωνίζεται η «αόρατη» κακοποίηση της απουσίας και της σιωπής. Προς αυτή την κατεύθυνση φαίνεται να στρέφεται και το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας.
Με πρόσφατη απόφαση προβλέπεται μείωση της διδακτέας ύλης έως και 30% για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο, δίνοντας έμφαση στην ουσιαστική κατανόηση, στη συναισθηματική ανάπτυξη και στην ανακούφιση του υπερφορτωμένου μαθησιακού πλαισίου. Επίσης, από το 2020 έως σήμερα, οι ψυχολόγοι στα σχολεία τριπλασιάστηκαν — από 184 σε 645 — στέλνοντας το ξεκάθαρο μήνυμα πως η ψυχοκοινωνική υποστήριξη των μαθητών δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του αύριο.
Ίσως αυτή η στοχευμένη απόφαση να βασίστηκε και στα ανησυχητικά στατιστικά στοιχεία, τα οποία δείχνουν πως περίπου το 16% των εφήβων έχει δοκιμάσει, ήδη από την ηλικία των 16 ετών, παράνομες ψυχοτρόπες ουσίες- με την κάνναβη να βρίσκεται στην πρώτη θέση. Ίσως, όμως, η ευθύνη να βαραίνει και τους γονείς· πράγμα που σημαίνει πως οφείλουν να είναι όχι μόνο παρόντες, αλλά και ουσιαστικά διαθέσιμοι και ενεργοί — και λιγότερο παθητικοί, αποποιούμενοι τις ευθύνες τους, μετακυλώντας τις αποκλειστικά σε πολιτικά πρόσωπα, συστήματα ή εκπαιδευτικούς φορείς.
Ίσως οι γονείς σήμερα, περισσότερο από ποτέ, χρειάζεται να αναλάβουν έναν υποστηρικτικό ρόλο απέναντι στις προκλήσεις του αύριο για τα παιδιά τους — να σκεφτούν συλλογικά και να δρουν ατομικά, με στόχο την καλλιέργεια της ψυχικής ανθεκτικότητας των νέων.
Θυμάμαι χαρακτηριστικά την καθηγήτριά μου, τη Sandy Mann, στα φοιτητικά μου χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Αγγλίας, να αναφέρεται στο βιβλίο της πως η πλήξη δεν είναι απλώς ένα αρνητικό συναίσθημα, αλλά ένας μηχανισμός που ενισχύει τη δημιουργικότητα και την αυτογνωσία.
Ταυτόχρονα, επισήμαινε πως η λύση δεν είναι να αποφεύγουμε την πλήξη με ποικίλες δραστηριότητες, αλλά να την αξιοποιούμε δημιουργικά. Υπό αυτό το πρίσμα, πιστεύω πως θα ήταν ωφέλιμο να επιτρέπουμε στα παιδιά να «βαρεθούν», έχοντας όμως δίπλα τους γονείς που θα είναι πρόθυμοι να ακούσουν και να κατανοήσουν τις ανάγκες τους.
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 242811