Υπάρχει ένα είδος απώλειας που δεν χωράει στις συνηθισμένες λέξεις του πένθους.
Η αποβολή, η θνησιγένεια, η διακοπή κύησης, ο θάνατος νεογνού, η αποτυχημένη προσπάθεια υποβοηθούμενης αναπαραγωγής συνιστούν ένα ευρύ φάσμα τραυματικών εμπειριών που, όπως διαπιστώνει η Janet Jaffe στο βιβλίο «Αναπαραγωγικό Τραύμα», συχνά βιώνονται στη σιωπή. Ο κόσμος γύρω συνεχίζει να κινείται σαν να μην συνέβη τίποτα, ενώ εκείνοι που τις βιώνουν δεν θρηνούν για ένα παρελθόν αλλά για ένα μέλλον που δεν ήρθε.
Το βιβλίο της Jaffe —που κυκλοφορεί σε ελληνική έκδοση από τις Εκδόσεις Δίσιγμα, σε επιστημονική επιμέλεια της Έλλης Μανατού— εκκινεί από μια θεμελιώδη παρατήρηση: όλοι μας κουβαλάμε μια «αναπαραγωγική ιστορία». Πρόκειται για το σύνολο των συνειδητών και ασυνείδητων ελπίδων, ονείρων και υποθέσεων σχετικά με το να γίνει κανείς γονέας. Είναι μια εσωτερική αφήγηση που χτίζεται από την παιδική ηλικία, διαμορφώνεται από την οικογένεια, την κουλτούρα, τις ιατρικές πραγματικότητες της εποχής μας — και ωριμάζει μέσα μας ως «δυνητικός εαυτός».
Όπως γράφει η συγγραφέας, «ακόμα και αν αποφασίσουμε πως δεν θέλουμε να αποκτήσουμε παιδιά, από τη σκέψη μας περνάει η ερώτηση: Πώς θα ήταν;». Αυτή η ερώτηση δεν εξαρτάται από φύλο, σεξουαλικό προσανατολισμό, κουλτούρα ή θρησκεία. Συγκροτεί ένα από τα πιο θεμελιώδη στοιχεία της ταυτότητάς μας — και ακριβώς γι’ αυτό η ανατροπή της πληγώνει τόσο βαθιά.
Όταν η αναπαραγωγική ιστορία παρεκκλίνει από την αναμενόμενη πορεία, ό,τι μέχρι τότε φάνταζε ασφαλές και προβλέψιμο κλονίζεται. Η Jaffe ορίζει το αναπαραγωγικό τραύμα ως οτιδήποτε διαταράσσει την προσδοκώμενη πορεία προς τη γονεϊκότητα — από την υπογονιμότητα και τις αποβολές, μέχρι τη θνησιγένεια, τον τραυματικό τοκετό και τον θάνατο νεογνού. Δεν είναι όμως μόνο το εξωτερικό γεγονός που ορίζει το τραύμα. Είναι, όπως υπογραμμίζει, μια «καταστροφική κατάρρευση του εσωτερικού κόσμου» του ατόμου: η διατάραξη των πυρηνικών πεποιθήσεων ότι ο κόσμος είναι ασφαλής, δίκαιος και προβλέψιμος.
Η μεταφορά που χρησιμοποιεί είναι ιδιαίτερα εύστοχη: ένα βότσαλο που πέφτει στη λίμνη, και οι κυματισμοί απλώνονται προς όλες τις κατευθύνσεις. Όταν μια αναπαραγωγική ιστορία δεν εξελιχθεί όπως ονειρευτήκαμε, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στο άτομο. Επηρεάζουν το ζευγάρι, την ευρύτερη οικογένεια, τους φίλους, ακόμα και τους επαγγελματίες που συνοδεύουν αυτή τη διαδρομή.
Από βιοψυχοκοινωνική σκοπιά, η Jaffe καταγράφει ένα ολόκληρο πλέγμα ταυτόχρονων απωλειών που οι θεραπευόμενοι σπάνια κατονομάζουν: απώλεια της εμπειρίας της εγκυμοσύνης και του τοκετού· απώλεια του αισθήματος υγείας και φυσιολογικότητας· απώλεια ελέγχου του ίδιου του σώματος· απώλεια αυτοεκτίμησης· απώλεια του ανήκειν· απώλεια σχέσεων με συντρόφους, φίλους, οικογένεια· απώλεια σεξουαλικής οικειότητας· απώλεια οικονομικής ελευθερίας· και, ίσως πιο επώδυνα από όλα, απώλεια εμπιστοσύνης στα συστήματα πεποιθήσεων που μέχρι πρότινος μας στήριζαν.
Ένα από τα πιο δυνατά κεφάλαια του βιβλίου είναι αφιερωμένο στον θρήνο για ένα «αγέννητο παιδί». Η Jaffe θέτει εδώ ένα ερώτημα που μένει ανοιχτό: Πώς θρηνεί κανείς ένα μωρό που δεν υπήρξε ποτέ; Πώς θρηνεί κανείς όταν την ίδια στιγμή διατηρεί την ελπίδα της επόμενης προσπάθειας εγκυμοσύνης; Σε αντίθεση με άλλες μορφές πένθους, εδώ απουσιάζουν τα τελετουργικά. Δεν υπάρχει κηδεία, δεν υπάρχουν αναμνήσεις προς αναπόληση, δεν υπάρχει κοινωνικός χώρος για να ονομαστεί η απώλεια. Συχνά η ιατρική κοινότητα και ο περίγυρος αντιμετωπίζουν τέτοιες εμπειρίες σαν να μη συνέβησαν, προτρέποντας τους ανθρώπους να «προχωρήσουν».
Όμως οι λέξεις της γυναίκας 75 ετών που μνημονεύει το βιβλίο μένουν χαραγμένες: μισόν αιώνα μετά τη δική της αποβολή, εξακολουθούσε να την αναστατώνει η ανάμνηση. Όπως είπε η ίδια, κανείς δεν μιλούσε για αυτό· το έκρυβαν κάτω από το χαλί. Αλλά δεν είναι κάτι που «απλά φεύγει».
Το βιβλίο όμως δεν περιορίζεται στην ανατομία του πόνου. Η Jaffe επιμένει σε μια δεύτερη, εξίσου ουσιαστική θεματική: τη μετατραυματική ανάπτυξη. Όταν τα δομικά στοιχεία της αναπαραγωγικής ιστορίας γκρεμίζονται, ανοίγει —παράδοξα— ένας χώρος για ανασύνθεση. Η θεραπεία ξεκινά τη στιγμή που οι θεραπευόμενοι μπορούν να αναγνωρίσουν και να ονομάσουν τις πεποιθήσεις που έχουν διαταραχθεί, να θρηνήσουν για ό,τι έχει χαθεί και να οικοδομήσουν μια νέα αντίληψη του εαυτού. Όπως σημειώνει η συγγραφέας, «αυτό που αλλάζει δεν είναι η θλίψη, αλλά το πώς την ερμηνεύουμε».
Στις σελίδες που ακολουθούν, η Jaffe προσφέρει στους επαγγελματίες ψυχικής υγείας —αλλά και σε όσους έχουν βιώσει πρώτο πρόσωπο αναπαραγωγική απώλεια— ένα ολοκληρωμένο θεωρητικό και κλινικό πλαίσιο. Από την πρώτη συνεδρία και την αναζήτηση της αναπαραγωγικής ιστορίας του θεραπευόμενου, μέχρι την αξιολόγηση δοτών, παρένθετων μητέρων και βιολογικών γονέων· από την εξέταση συμπληρωματικών παρεμβάσεων όπως το EMDR και η γιόγκα, μέχρι την αυτοφροντίδα του ίδιου του θεραπευτή που εργάζεται σε ένα τόσο φορτισμένο πεδίο.
Εκείνο που διαφοροποιεί το «Αναπαραγωγικό Τραύμα» από συναφή έργα είναι η συναισθηματική του ειλικρίνεια. Δεν αναζητά τυποποιημένες λύσεις. Αντιθέτως, εκκινεί από την πεποίθηση ότι το πρώτο βήμα προς την επούλωση είναι η ονοματοδοσία: το να ονομάσει κανείς ως τραύμα αυτό που η κοινωνία διστάζει να αναγνωρίσει ως απώλεια.
Για τον αναγνώστη που έχει βιώσει μια τέτοια εμπειρία, το βιβλίο λειτουργεί ως καθρέφτης και ως επικύρωση. Για τον επαγγελματία ψυχικής υγείας, αποτελεί έναν ώριμο, επιστημονικά τεκμηριωμένο οδηγό. Για το ευρύτερο κοινό, ανοίγει έναν διάλογο για ένα ζήτημα που εδώ και δεκαετίες αντιμετωπίζεται ως ταμπού. Η ελληνική έκδοση έρχεται να καλύψει ένα κενό που υπήρχε εδώ και πολύ καιρό: για εκείνους που το βίωσαν και αναζητούν αναγνώριση, και για εκείνους που τους συνοδεύουν και χρειάζονται αξιόπιστη καθοδήγηση.
Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Αναπαραγωγικό τραύμα της Janet Jaffe που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Δίσιγμα στο disigma.gr.
Αναπαραγωγικό Τραύμα
Ψυχοθεραπεία με ανθρώπους που βιώνουν υπογονιμότητα και απώλεια εγκυμοσύνης
Συγγραφέας: Janet Jaffe
Επιστημονική επιμέλεια: Έλλη Μανατού
Μετάφραση: Εύα Πανίδου
Εκδόσεις: Εκδόσεις Δίσιγμα · 2026 · 336 σελίδες
ISBN: 978-618-202-351-8
Σύνδεσμος: https://disigma.gr/anaparagogiko-travma
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 242811