PsychologyNow Team

Δεν είμαστε φτιαγμένοι για να ζούμε στο Τώρα

Δεν είμαστε φτιαγμένοι για να ζούμε στο Τώρα

PsychologyNow Team
κλεψύδρα που έχει αρχίσει να κυλάει

Τι είναι αυτό που μας κάνει σοφούς; Τι είναι αυτό που μας διαχωρίζει από τα ζώα; Έχουν προταθεί διάφορες απαντήσεις όπως η χρήση της γλώσσας και των εργαλείων, το συνεργατικό πνεύμα, ο πολιτισμός, αλλά αυτά είναι χαρακτηριστικά που δεν συναντώνται μόνο στα ανθρώπινα όντα. Αυτό που διακρίνει καλύτερα το είδος μας, είναι μια ικανότητα που οι επιστήμονες πρόσφατα άρχισαν να αναγνωρίζουν: Η δυνατότητα να αναλογιζόμαστε το μέλλον.


Έχουμε δώσει λάθος όνομα στο είδος μας. Η ονομασία Homo sapiens, «Σοφός Άνθρωπος» είναι περισσότερο μία φιλοφρόνηση παρά μία περιγραφή. Τι είναι αυτό που μας κάνει σοφούς; Έχουν προταθεί διάφορες απαντήσεις όπως η χρήση της γλώσσας και των εργαλείων, το συνεργατικό πνεύμα, ο πολιτισμός, αλλά αυτά είναι χαρακτηριστικά που δεν συναντώνται μόνο στα ανθρώπινα όντα. 

Αυτό που διακρίνει καλύτερα το είδος μας, είναι μια ικανότητα που οι επιστήμονες πρόσφατα άρχισαν να αναγνωρίζουν: Η δυνατότητα να αναλογιζόμαστε το μέλλον. Η μοναδική μας προνοητικότητα δημιούργησε τον πολιτισμό μας και στηρίζει την κοινωνία μας. Συνήθως αναπτερώνει το ηθικό μας, αλλά είναι επίσης μία πηγή της κατάθλιψης και του άγχους, είτε αξιολογούμε τη ζωή μας είτε ανησυχούμε για τη φυλή μας. Τα ζώα έχουν ιεροτελεστίες για την εκπαίδευση των νέων μελών της ομάδας τους, αλλά εμείς υποβάλλουμε τα νέα μέλη σε ομιλίες σε τελετές αποφοίτησής τους, που τους ενημερώνουν με μεγαλοπρέπεια ότι η μέρα αυτή είναι η πρώτη σημαντική μέρα της υπόλοιπης ζωής τους.

Ένα πιο κατάλληλο όνομα για το είδος μας θα ήταν το Homo prospectus, γιατί ευδοκιμούμε εξετάζοντας τις προοπτικές μας. Η δύναμη της προοπτικής είναι αυτή που μας κάνει σοφούς. Η οπτική μας για το μέλλον, συνειδητά και ασυνείδητα, είναι μια κεντρική λειτουργία του σπουδαίου μας εγκεφάλου, όπως έχουν ανακαλύψει οι ψυχολόγοι και οι νευροεπιστήμονες, μάλλον καθυστερημένα, επειδή μέχρι και τον περασμένο αιώνα οι περισσότεροι ερευνητές υπέθεταν ότι είμαστε αιχμάλωτοι του παρελθόντος και του παρόντος.

Οι συμπεριφοριστές πίστευαν ότι τα ζώα μαθαίνουν με την υιοθέτηση συνηθειών μέσω της επανάληψης. Οι ψυχαναλυτές πίστευαν ότι η θεραπεία των ασθενών ήταν θέμα διερεύνησης και αντιμετώπισης του παρελθόντος. Ακόμη και όταν εμφανίστηκε η γνωσιακή ψυχολογία, επικεντρωνόταν στο παρελθόν και το παρόν, στη μνήμη και την αντίληψη.

Όμως είναι ολοένα και πιο σαφές ότι ο νους στοχεύει κυρίως στο μέλλον και όχι στο παρελθόν. Η συμπεριφορά, η μνήμη και η αντίληψη δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές χωρίς να εκτιμηθεί ο βασικός ρόλος που παίζει η προοπτική. Δεν μαθαίνουμε αποθηκεύοντας στη μνήμη μας στατικά αρχεία, αλλά με τη συνεχή επεξεργασία των αναμνήσεων και τη φαντασία των μελλοντικών δυνατοτήτων. Ο εγκέφαλός μας βλέπει τον κόσμο όχι επεξεργαζόμενος κάθε εικονοστοιχείο σε μια σκηνή, αλλά εστιάζοντας στο απροσδόκητο.

Τα συναισθήματά μας αποτελούν λιγότερο αντιδράσεις στο παρόν και λειτουργούν περισσότεροι ως οδηγοί για της μελλοντική συμπεριφορά μας. Οι θεραπευτές διερευνούν νέους τρόπους αντιμετώπισης της κατάθλιψης τώρα που την αντιλαμβάνονται όχι μόνο βάσει παλαιών τραυμάτων και τωρινών πιέσεων, αλλά λόγω των λανθασμένων μελλοντικών απεικονίσεων.

Η προοπτική, μας δίνει τη δυνατότητα να γίνουμε σοφοί όχι μόνο από τις δικές μας εμπειρίες αλλά και μαθαίνοντας από τους άλλους. Είμαστε κυρίως κοινωνικά όντα, ζούμε και εργαζόμαστε σε πολύ μεγάλες ομάδες με ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε, γιατί κατασκευάζουμε από κοινού το μέλλον. Ο ανθρώπινος πολιτισμός, η γλώσσα μας, ο καταμερισμός της εργασίας μας, οι γνώσεις μας, οι νόμοι και η τεχνολογία μας,γίνονται δυνατά μόνο επειδή μπορούμε να προσδοκούμε αυτά θα κάνουν οι συνάνθρωποί μας στο μακρινό μέλλον. Κάνουμε σήμερα θυσίες για να κερδίζουμε ανταμοιβές αύριο, είτε σε αυτή τη ζωή είτε στη μετά θάνατον ζωή που υπόσχονται τόσες πολλές θρησκείες.

Τα ζώα μοιράζονται ορισμένες από τις ασυνείδητες δυνάμεις της προοπτικής μας, αλλά σχεδόν κανένα άλλο πλάσμα δεν μπορεί να σκεφτεί περισσότερο από λίγα λεπτά μπροστά. Οι σκίουροι κλέβουν καρύδια από ένστικτο, όχι γιατί ξέρουν ότι έρχεται ο χειμώνας. Τα μυρμήγκια συνεργάζονται για την κατασκευή κατοικιών, επειδή είναι γενετικά προγραμματισμένα να το κάνουν, όχι επειδή έχουν συμφωνήσει σε ένα σχέδιο. Οι χιμπατζήδες είναι μερικές φορές γνωστό ότι ασκούν βραχυπρόθεσμες προβλέψεις, όπως ένα κακόκεφο αρσενικό σε ένα ζωολογικό κήπο στη Σουηδία, ο οποίος παρατηρήθηκε να αποθηκεύει βράχους για να πετάξει σε ανθρώπους που τον κοίταζαν επίμονα, όμως κανένα ζώο δεν συγκρίνεται με τον Homo prospectus.

Ένας χιμπατζής, περνά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας αναζητώντας το επόμενο γεύμα του. Οι άνθρωποι, συνήθως μπορούμε να βασιστούμε στην εξυπηρέτηση του σούπερ μάρκετ της γειτονιάς μας ή μπορούμε να κάνουμε μια κράτηση σε ένα εστιατόριο για το Σάββατο το βράδυ, χάρη σε ένα εξαιρετικά περίπλοκο επίτευγμα συνεργατικής προοπτικής. Εσείς και ο εστιάτορας, έχετε μία συλλογική φαντασίωση για το Σάββατο και προβλέπετε τις ενέργειες του άλλου. Εμπιστεύεστε τον εστιάτορα να αγοράσει φαγητό και να το μαγειρέψει για εσάς. Εκείνος σας εμπιστεύεται να παρουσιαστείτε και να δώσετε τα χρήματά σε εκείνον, τα οποία δέχεται ως αντάλλαγμα για την πληρωμή των υποχρεώσεων του.

Ο βασικός ρόλος της προοπτικής έχει αναδυθεί σε πρόσφατες μελέτες τόσο σε συνειδητές όσο και σε ασυνείδητες πνευματικές διεργασίες, όπως σε μια μελέτη στο Σικάγο, που παρότρυνε σχεδόν 500 ενήλικες κατά τη διάρκεια της ημέρας να καταγράφουν τις άμεσες σκέψεις και τις διαθέσεις τους. Αν η παραδοσιακή ψυχολογική θεωρία ήταν σωστή, αυτοί οι άνθρωποι θα είχαν αφιερώσει πολύ χρόνο σε μηρυκασμό. Αλλά στην πραγματικότητα αποδείχτηκε ότι σκέφτονταν το μέλλον τους τρεις φορές πιο συχνά από το παρελθόν τους και ακόμη και αυτές οι λίγες σκέψεις που είχαν για παρελθοντικά συμβάντα συνήθως περιελάμβαναν την εξέταση των μελλοντικών συνεπειών τους.

Ενώ έκαναν σχέδια, ανέφεραν υψηλότερα επίπεδα ευτυχίας και χαμηλότερα επίπεδα στρες από άλλες φορές, προφανώς επειδή ο σχεδιασμός μετατρέπει μια χαοτική μάζα ανησυχιών σε μια οργανωμένη αλληλουχία. Αν και μερικές φορές φοβούνταν τι μπορεί να πάει στραβά, κατά μέσον όρο υπήρχαν διπλάσιες σκέψεις για αυτά που ήλπιζαν να συμβούν.

Ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι τείνουν να είναι αισιόδοξοι, όσοι πάσχουν από κατάθλιψη και άγχος, έχουν μια ζοφερή εικόνα για το μέλλον και αυτό στην πραγματικότητα φαίνεται να είναι η κύρια αιτία των προβλημάτων τους και όχι τα προηγούμενα τραύματά τους, ούτε η άποψή τους για το παρόν. Παρόλο που τα τραύματα έχουν ένα ισχυρό αποτέλεσμα, οι περισσότεροι άνθρωποι βγαίνουν πιο δυνατοί μετά. Άλλοι συνεχίζουν να αγωνίζονται επειδή υπερεκτιμούν την αποτυχία και την απόρριψη.

Μελέτες έχουν δείξει ότι οι καταθλιπτικοί άνθρωποι διακρίνονται από τον φυσιολογικό άνθρωπο από την τάση τους να φαντάζονται λιγότερα θετικά σενάρια ενώ υπερεκτιμούν τους μελλοντικούς κινδύνους.

Αποσύρονται κοινωνικά και παραλύουν από υπερβολική αυτοαμφιβολία. Ένας επιτυχημένος φοιτητής φαντάζεται: «Αν αποτύχω στo επόμενo μάθημα, τότε θα τους απογοητεύσω όλους και θα δείξω ότι είμαι πραγματικά μια αποτυχία». Οι ερευνητές έχουν αρχίσει επιτυχώς να δοκιμάζουν θεραπείες που έχουν σχεδιαστεί για να σπάσουν αυτό το μοτίβο σκέψης με την εκπαίδευση των πασχόντων να οραματίζονται τα θετικά αποτελέσματα (να φαντάζονται ότι περνάνε τη γραπτή εξέταση) και να βλέπουν τους μελλοντικούς κινδύνους πιο ρεαλιστικά (σκεφτείτε τις πιθανότητες που απομένουν ακόμα κι αν αποτύχετε στην εξέταση).

Το μεγαλύτερο μέρος της προοπτικής συμβαίνει στο ασυνείδητο επίπεδο καθώς ο εγκέφαλος μετατοπίζει πληροφορίες για να δημιουργήσει προβλέψεις. Τα συστήματα όρασης και ακοής μας, όπως και στα ζώα, θα υπερφορτώνονταν αν έπρεπε να επεξεργαστούμε κάθε εικονοστοιχείο σε μια σκηνή ή κάθε ήχο γύρω μας.

Η ικανότητα αντίληψης είναι διαχειρίσιμη επειδή ο εγκέφαλος παράγει τη δική του σκηνή, έτσι ώστε ο κόσμος να παραμένει σταθερός, παρόλο που τα μάτια σας κινούνται περισσότερες από τρεις φορές ανά δευτερόλεπτο.

 Οι συμπεριφοριστές εξηγούσαν την εκμάθηση ως την υιοθέτηση των συνηθειών με την επανάληψη και την επιβράβευση, αλλά η θεωρία τους δεν μπορούσε να εξηγήσει γιατί τα ζώα ενδιαφέρονταν περισσότερο για τις άγνωστες εμπειρίες από ό,τι για αυτές που γνώριζαν. Αποδείχθηκε ότι ακόμη και οι αρουραίοι που χρησιμοποιούσαν σε έρευνες τους οι συμπεριφοριστές, αντί να είναι πλάσματα της συνήθειας, έδιναν ιδιαίτερη προσοχή σε απροσδόκητες καινοτομίες, επειδή έτσι μάθαιναν να αποφεύγουν την τιμωρία και να κερδίζουν ανταμοιβές.

Η μακροχρόνια μνήμη του εγκεφάλου έχει συχνά συγκριθεί με ένα αρχείο, αλλά αυτός δεν είναι ο κύριος σκοπός της. Αντί να καταγράφει πιστά το παρελθόν, συνεχίζει να ξαναγράφει την ιστορία. Η ανάκληση ενός συμβάντος σε ένα νέο πλαίσιο, μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία νέων πληροφοριών στη μνήμη.

Η μεταβλητότητα της μνήμης μπορεί να φαίνεται σαν ένα ελάττωμα, ειδικά σε ένα σώμα ενόρκων, αλλά εξυπηρετεί έναν μεγαλύτερο σκοπό. Είναι ένα χαρακτηριστικό, όχι ένα ελάττωμα, γιατί το νόημα της μνήμης είναι να βελτιώσουμε την ικανότητά μας για να αντιμετωπίσουμε το παρόν και το μέλλον. Για να εκμεταλλευτούμε το παρελθόν, το μεταβολίζουμε εξάγοντας και ανασυνδυάζοντας τις σχετικές πληροφορίες ώστε να ταιριάζουν σε νέες καταστάσεις.

Αυτός ο σύνδεσμος ανάμεσα στη μνήμη και την προοπτική, έχει προκύψει από έρευνες που δείχνουν ότι τα άτομα με βλάβη στον κροταφικό λοβό του εγκεφάλου χάνουν τις μνήμες προηγούμενων εμπειριών, καθώς και την ικανότητα να κατασκευάσουν πλούσιες και λεπτομερείς προσομοιώσεις του μέλλοντος. Ομοίως, οι αναπτυξιακές μελέτες για παιδιά, δείχνουν ότι δεν είναι σε θέση να φανταστούν τις μελλοντικές σκηνές μέχρι να αποκτήσουν την ικανότητα να θυμούνται προσωπικές εμπειρίες τους, συνήθως κάπου μεταξύ των ηλικιών 3 και 5 ετών.

Ίσως τα πιο αξιοσημείωτα στοιχεία προέρχονται από πρόσφατες έρευνες απεικόνισης του εγκεφάλου. Όταν θυμόμαστε ένα παρελθοντικό συμβάν, ο ιππόκαμπος πρέπει να συνδυάσει τρία ξεχωριστά κομμάτια πληροφοριών - τι συνέβη, πότε συνέβη και πού συνέβη - τα οποία αποθηκεύονται σε διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου. Οι ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι το ίδιο κύκλωμα ενεργοποιείται όταν οι άνθρωποι φαντάζονται μια νέα σκηνή. Για άλλη μια φορά, ο ιππόκαμπος συνδυάζει τρία είδη αρχείων (τι, πότε και πού), αλλά αυτή τη φορά ανακατεύει τις πληροφορίες για να δημιουργήσει κάτι νέο.

Ακόμη και όταν χαλαρώνετε, ο εγκέφαλός σας ανασυνθέτει συνεχώς πληροφορίες για να φανταστεί το μέλλον, μια διαδικασία που οι ερευνητές βρέθηκαν προ εκπλήξεως όταν σάρωσαν το μυαλό των ανθρώπων που εκτελούσαν συγκεκριμένες ασκήσεις όπως η νοητική αριθμητική. Όταν έκαναν διάλειμμα από την άσκηση, υπήρξαν ξαφνικές αλλαγές στη δραστηριότητα στο "προεπιλεγμένο" κύκλωμα του εγκεφάλου, το οποίο χρησιμοποιείται για να φανταστούμε το μέλλον ή να επεξεργαστούμε και πάλι το παρελθόν.

Αυτή η ανακάλυψη εξηγεί τι συμβαίνει όταν το μυαλό σας περιπλανιέται κατά τη διάρκεια μίας άσκησης: προσομοιώνει μελλοντικές δυνατότητες. Έτσι, μπορείτε να απαντήσετε τόσο γρήγορα σε απρόβλεπτες εξελίξεις. Αυτό που μπορεί να βιωθεί σαν μια πρωτόγονη διαίσθηση, ένα ένστικτο, καθίσταται δυνατό από αυτές τις προηγούμενες προσομοιώσεις.

Ας υποθέσουμε ότι δέχεστε μια πρόσκληση μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε ένα πάρτι από έναν συνάδελφο στη δουλειά σας. Προς στιγμήν ξαφνιάζεστε. Θυμάστε την απόρριψη μιας προηγούμενης πρόσκλησης του, η οποία σας κάνει να νιώθετε υποχρεωμένους να τη δεχτείτε, αλλά τότε φαντάζεστε ότι δεν θα περάσετε καλά γιατί δεν τον συμπαθείτε όταν πίνει. Αλλά στη συνέχεια σκέφτεστε ότι δεν τον έχετε προσκαλέσει ποτέ στο σπίτι σας και φαντάζεστε με ανησυχία ότι αν τον απορρίψετε θα τον πικράνετε, οδηγώντας σε προβλήματα στη δουλειά σας.

Θα χρειαστεί πολύς χρόνος και ενέργεια για να αξιολογήσετε μεθοδικά αυτούς τους παράγοντες, αλλά είστε σε θέση να πάρετε μια γρήγορη απόφαση χρησιμοποιώντας το ίδιο κόλπο με την Google όταν απαντά στο ερώτημα σας σε λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο. Η Google μπορεί να σας παρουσιάσει αμέσως ένα εκατομμύριο απαντήσεις, επειδή δεν ξεκινά από την αρχή. Προβλέπει συνεχώς τι μπορεί να αναζητάτε.

Το μυαλό σας εμπλέκεται στην ίδια αναζήτηση για να δώσει τις δικές του στιγμιαίες απαντήσεις, οι οποίες έρχονται με τη μορφή συναισθημάτων.

Ο κύριος σκοπός των συναισθημάτων είναι να καθοδηγήσει τη μελλοντική συμπεριφορά και τις ηθικές κρίσεις, σύμφωνα με τους ερευνητές ενός νέου πεδίου που ονομάζεται «Ψυχολογία της Προοπτικής».

 Τα συναισθήματα σας δίνουν τη δυνατότητα να ταυτιστείτε με τους άλλους προβλέποντας τις αντιδράσεις τους. Μόλις φανταστείτε πώς θα αισθανθείτε τόσο εσείς όσο και ο συνάδελφός σας εάν απορρίψετε την πρόσκλησή του, ξέρετε διαισθητικά ότι θα πρέπει καλύτερα να απαντήσετε: «Βεβαίως, ευχαριστώ για την πρόσκληση».

Εάν ο Homo prospectus σκέφτεται πολύ το μέλλον, μήπως γίνεται μακάβριος;

Αυτή ήταν μια μακροχρόνια υπόθεση των ψυχολόγων στη «θεωρία διαχείρισης του τρόμου», η οποία έκρινε ότι οι άνθρωποι αποφεύγουν να σκεφτούν το μέλλον επειδή φοβούνται το θάνατο. Η θεωρία διερευνήθηκε σε εκατοντάδες πειράματα που ζήτησαν από τους συμμετέχοντες να σκεφτούν για τους θανάτους τους. Ένα κοινό αποτέλεσμα ήταν να γίνουμε πιο δυναμικοί για τις πολιτιστικές αξίες μας, όπως να γίνουμε πιο πατριωτικοί.

Όμως, υπάρχουν λίγα στοιχεία που δείχνουν ότι οι άνθρωποι περνούν πολύ χρόνο έξω από το εργαστήριο σκεφτόμενοι τους θανάτους τους ή διαχειριζόμενοι τον τρόμο τους από τη θνησιμότητα. Αυτό ανακάλυψαν οι ψυχολόγοι στη μελέτη που ερευνούσε τις καθημερινές σκέψεις των κατοίκων του Σικάγο. Λιγότερο από το 1% των σκέψεών τους αφορούσε το θάνατο και ακόμη και αυτές αφορούσν συνήθως στους θανάτους άλλων ανθρώπων.

Ο Homo prospectus είναι υπερβολικά ρεαλιστής για να παθαίνει εμμονή με το θάνατο, για τον ίδιο λόγο που δεν ασχολείται με το παρελθόν: Δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να κάνει γι’ αυτό. Έγινε Homo sapiens, μαθαίνοντας να βλέπει και να διαμορφώνει το μέλλον του και είναι αρκετά σοφός ώστε να συνεχίσει να κοιτάζει μπροστά.


Πηγή: nytimes.com
Συγγραφείς: Martin E. P. Seligman, John Tierney

Κάντε like στην σελίδα μας στο Facebook 
Ακολουθήστε μας στο Twitter 

Εγγραφείτε για να λαμβάνετε το newsletter μας!

Βρείτε μας στα...