Αντί να χαθείτε στη νοοτροπία του φρουρίου, καλύτερα να βλέπετε τον κόσμο με τον εξής τρόπο: Είναι σαν ένα πελώριο ανάκτορο των Βερσαλλιών, με κάθε δωμάτιο να επικοινωνεί με ένα άλλο. Πρέπει να είστε αεικίνητοι, να μπορείτε να πλέετε σε διάφορους κύκλους και να προσεγγίζετε διάφορα είδη ανθρώπων.
Ο Μακιαβέλι υποστηρίζει ότι από αυστηρά στρατιωτική άποψη το φρούριο είναι πάντα ένα λάθος. Γίνεται σύμβολο της απομόνωσης της εξουσίας και αποτελεί εύκολο στόχο για τους εχθρούς του κατασκευαστή του. Σχεδιασμένο για να σας προστατεύσει, το φρούριο στην πραγματικότητα σας αποκόπτει από τη βοήθεια και μειώνει την ευελιξία σας.
Μπορεί να μοιάζει απόρθητο, αλλά από τη στιγμή που θα αποσυρθείτε σε αυτό, όλοι ξέρουν πού βρίσκεστε· και η πολιορκία δεν χρειάζεται να πετύχει για να μετατρέψει το φρούριό σας σε φυλακή. Με τους μικρούς και περιορισμένους χώρους του, το φρούριο είναι επίσης ευάλωτο στην πανούκλα και στις μολυσματικές νόσους. Από στρατηγική σκοπιά, το φρούριο δεν προσφέρει προστασία και στην πραγματικότητα δημιουργεί περισσότερα προβλήματα απ’ όσα λύνει.
Επειδή οι άνθρωποι είναι εκ φύσεως κοινωνικά πλάσματα, η εξουσία εξαρτάται από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και την κυκλοφορία. Για να γίνετε ισχυρός, πρέπει να μπείτε στο κέντρο των πραγμάτων, όπως έκανε ο Λουδοβίκος ΙΔ στις Βερσαλλίες. Κάθε δραστηριότητα πρέπει να περιστρέφεται γύρω από εσάς και πρέπει να ξέρετε όλα όσα συμβαίνουν στον δρόμο και όσους μπορεί να εξυφαίνουν πλεκτάνες εναντίον σας. Ο κίνδυνος για τους περισσότερους ανθρώπους έρχεται όταν νιώσουν ότι απειλούνται.
Τότε συνήθως οπισθοχωρούν και συσπειρώνονται, για να βρουν ασφάλεια σε ένα είδος φρουρίου. Κάνοντάς το αυτό, όμως, καταλήγουν να βασίζονται για πληροφορίες σε έναν ολοένα και μικρότερο κύκλο και χάνουν την αίσθηση των συμβάντων ολόγυρά τους. Χάνουν την ικανότητα ελιγμών και γίνονται εύκολος στόχος και η απομόνωσή τους τους κάνει παρανοϊκούς. Όπως στον πόλεμο και στα περισσότερα παιχνίδια στρατηγικής, η απομόνωση συχνά προηγείται της ήττας και του θανάτου.
Σε στιγμές αβεβαιότητας και κινδύνου, πρέπει να πολεμήσετε την ανάγκη που έχετε να στραφείτε προς τα μέσα. Αντί γι’ αυτό, κάνετε τον εαυτό σας πιο προσιτό, αναζητήστε παλιούς συμμάχους και βρείτε καινούριους, αναγκάστε τον εαυτό σας να μπει σε όλο και πιο διαφορετικούς κύκλους. Αυτό ήταν το τέχνασμα των ισχυρών ανθρώπων εδώ και αιώνες.
Ο Ρωμαίος πολιτικός Κικέρωνας γεννήθηκε σε οικογένεια κατώτερων ευγενών και δεν είχε πολλές ευκαιρίες για να αποκτήσει εξουσία παρά μόνο αν κατάφερνε να δημιουργήσει ο ίδιος μια θέση για τον εαυτό του ανάμεσα στους αριστοκράτες που έλεγχαν την πόλη. Πέτυχε εντυπωσιακά, διότι εντόπισε όσους είχαν επιρροή και βρήκε πώς συνδέονταν μεταξύ τους. Αναμείχθηκε με όλους, τους ήξερε όλους και είχε τόσο τεράστιο δίκτυο διασυνδέσεων, ώστε ένας εχθρός εδώ μπορούσε εύκολα να εξισορροπηθεί από έναν σύμμαχο εκεί.
Ο Γάλλος πολιτικός Ταλεϊράνδος έπαιζε το παιχνίδι με τον ίδιο τρόπο. Παρόλο που καταγόταν από μία από τις παλαιότερες αριστοκρατικές οικογένειες της Γαλλίας, φρόντιζε πάντα να κρατά επαφή με όσα συνέβαιναν στους δρόμους του Παρισιού, κάτι που τον βοηθούσε να προβλέπει τις τάσεις και τους μπελάδες. Αντλούσε μάλιστα μια κάποια ευχαρίστηση όταν συγχρωτιζόταν με ύποπτα εγκληματικά στοιχεία, τα οποία του πρόσφεραν πολύτιμες πληροφορίες.
Κάθε φορά που υπήρχε μια κρίση, μια μεταβολή στην εξουσία –το τέλος του Διευθυντηρίου, η πτώση του Ναπολέοντα, η παραίτηση του Λουδοβίκου ΙΗ–, μπορούσε να επιζήσει, ακόμα και να ακμάσει, επειδή ποτέ δεν κλεινόταν σε έναν μικρό κύκλο, αλλά πάντα σφυρηλατούσε διασυνδέσεις με την καινούρια τάξη.
Αυτός ο νόμος ισχύει για βασιλείς και βασίλισσες που έχουν την ανώτατη εξουσία: Τη στιγμή που θα χάσετε την επαφή με τον λαό σας και θα ζητήσετε ασφάλεια στην απομόνωση, θα αρχίσει να σιγοβράζει η εξέγερση. Ποτέ μη φανταστείτε ότι έχετε ανέβει τόσο ψηλά, ώστε να μπορείτε να αποκοπείτε έστω και από τα κατώτερα κλιμάκια. Αν αποσυρθείτε σε ένα φρούριο, θα γίνετε εύκολος στόχος για τους δολοπλοκούντες υπηκόους σας, οι οποίοι θα δουν την απομόνωσή σας σαν προσβολή και λόγο εξέγερσης.
Εφόσον οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα, έπεται ότι οι κοινωνικές τέχνες που μας κάνουν ευχάριστους στην παρέα μπορούν να εξασκούνται μόνο με συνεχή έκθεση και κυκλοφορία. Όσο περισσότερες επαφές έχετε με άλλους, τόσο μεγαλύτερη χάρη και άνεση αποκτάτε. Η απομόνωση, από την άλλη μεριά, προκαλεί κάτι το αμήχανο στις κινήσεις σας και οδηγεί σε περαιτέρω απομόνωση, καθώς οι άνθρωποι αρχίζουν να σας αποφεύγουν.
Το 1545 ο Κόζιμο Α των Μεδίκων αποφάσισε ότι, προκειμένου να εξασφαλίσει την αθανασία του ονόματός του, θα ανέθετε τη φιλοτέχνηση νωπογραφιών στο κεντρικό κλίτος της εκκλησίας του Σαν Λορέντσο στη Φλωρεντία. Υπήρχαν πολλοί καλοί ζωγράφοι για να διαλέξει, και στο τέλος επέλεξε τον Τζάκοπο Ποντόρμο. Ο Ποντόρμο, που τον είχαν πάρει πια τα χρόνια, ήθελε να γίνουν αυτές οι νωπογραφίες το αριστούργημά του και η παρακαταθήκη του.
Η πρώτη απόφασή του ήταν να κλείσει το κλίτος με τοίχους, παραπετάσματα και παραβάν. Δεν ήθελε να δει κανείς τη δημιουργία του αριστουργήματός του ή να κλέψει τις ιδέες του. Θα ξεπερνούσε ακόμα και τον Μιχαήλ Άγγελο. Όταν μερικοί νεαροί μπήκαν κρυφά στο κλίτος από περιέργεια, ο Τζάκοπο το έκλεισε ακόμα πιο καλά.
Ο Ποντόρμο γέμισε την οροφή του κλίτους με βιβλικές σκηνές – τη Δημιουργία, τον Αδάμ και την Εύα, την κιβωτό του Νώε και τα λοιπά. Στο πάνω μέρος του μεσαίου τοίχου ζωγράφισε τον Χριστό σε όλο του το μεγαλείο, να ανασταίνει τους νεκρούς την Ημέρα της Κρίσεως. Ο καλλιτέχνης εργάστηκε στο κλίτος για έντεκα χρόνια και έφευγε σπανίως από εκεί, διότι είχε αποκτήσει φοβία για τις ανθρώπινες επαφές και φοβόταν μήπως κλαπούν οι ιδέες του.
Ο Ποντόρμο πέθανε πριν ολοκληρώσει τις νωπογραφίες και καμία τους δεν έχει διασωθεί. Όμως ο μεγάλος αναγεννησιακός συγγραφέας Βασάρι, φίλος του Ποντόρμο που είδε τις νωπογραφίες λίγο μετά τον θάνατο του ζωγράφου, άφησε μια περιγραφή για το πώς ήταν. Υπήρχε απόλυτη έλλειψη αναλογιών. Οι σκηνές κολλούσαν πάνω σε άλλες σκηνές, οι μορφές μίας ιστορίας βρίσκονταν σε αντιπαράθεση με τις μορφές μιας άλλης, σε τρελούς αριθμούς.
Ο Ποντόρμο είχε αποκτήσει έμμονη ιδέα με τις λεπτομέρειες, αλλά είχε χάσει κάθε αίσθηση της συνολικής σύνθεσης. Ο Βασάρι τελείωσε την περιγραφή των νωπογραφιών γράφοντας ότι αν συνέχιζε: «Νομίζω πως θα τρελαινόμουν και θα παγιδευόμουν μέσα στον πίνακα, όπως ακριβώς πιστεύω ότι, στα έντεκα χρόνια που πέρασε σ’ αυτόν ο Τζάκοπο, παγιδεύτηκε και ο ίδιος και όποιος άλλος τον έβλεπε». Αντί να είναι η κορωνίδα της καριέρας του Ποντόρμο, το έργο στάθηκε η καταστροφή της.
Αυτές οι νωπογραφίες ήταν το οπτικό αντίστοιχο της επιρροής της απομόνωσης στο ανθρώπινο μυαλό: Μια απώλεια των αναλογιών, μια εμμονή με τις λεπτομέρειες σε συνδυασμό με την ανικανότητα του ατόμου να δει τη γενική εικόνα, ένα είδος υπέρμετρης ασχήμιας που δεν επικοινωνείται πλέον. Προφανώς η απομόνωση είναι εξίσου θανάσιμη για τις δημιουργικές τέχνες όσο και για τις κοινωνικές.
Ο Σαίξπηρ είναι ο πιο διάσημος συγγραφέας στην Ιστορία επειδή, ως δραματουργός λαϊκών θεατρικών έργων, ανοίχτηκε στις μάζες, κάνοντας το έργο του προσιτό στους ανθρώπους όποια κι αν ήταν η μόρφωση και το γούστο τους. Οι καλλιτέχνες που κλείνονται στο φρούριό τους χάνουν την αίσθηση της αναλογίας, το έργο τους επικοινωνεί μόνο με έναν μικρό κύκλο. Αυτού του είδους τα έργα τέχνης παραμένουν στριμωγμένα και αδύναμα.
Τέλος, επειδή η εξουσία είναι ένα ανθρώπινο δημιούργημα, αναπόφευκτα θα αυξάνεται με την επαφή με τους άλλους ανθρώπους. Αντί να χαθείτε στη νοοτροπία του φρουρίου, καλύτερα να βλέπετε τον κόσμο με τον εξής τρόπο: Είναι σαν ένα πελώριο ανάκτορο των Βερσαλλιών, με κάθε δωμάτιο να επικοινωνεί με ένα άλλο. Πρέπει να είστε αεικίνητοι, να μπορείτε να πλέετε σε διάφορους κύκλους και να προσεγγίζετε διάφορα είδη ανθρώπων.
Αυτό το είδος της κινητικότητας και των κοινωνικών επαφών θα σας προστατεύσει από τους δολοπλόκους, οι οποίοι δεν θα μπορούν να κρατήσουν μυστικά από εσάς, και από τους εχθρούς σας, που δεν θα μπορούν να σας απομονώσουν από τους συμμάχους σας. Όντας πάντα εν κινήσει, θα αναμειγνύεστε και θα κυκλοφορείτε στις αίθουσες του παλατιού, χωρίς να κάθεστε ή να εγκαθίσταστε σε ένα μόνο μέρος. Κανένας κυνηγός δεν μπορεί να σημαδέψει ένα πλάσμα που κινείται γοργά.
Ο καλός και σοφός ηγεμόνας, που επιθυμεί να διατηρήσει αυτόν τον χαρακτήρα και να αποφύγει να δώσει την ευκαιρία στους γιους του να γίνουν καταπιεστικοί, δεν θα χτίσει ποτέ φρούριο, έτσι ώστε να βασίζεται στην καλή προαίρεση των υπηκόων του και όχι στην ισχύ των φρουρίων
(Νικολό Μακιαβέλι, 1469-1527).
Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Οι 48 νόμοι της δύναμης του Robert Greene που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα στο dioptra.gr και σε όλα τα συνεργαζόμενα βιβλιοπωλεία.
