Ο Urie Bronfenbrenner, αναπτυξιακός ψυχολόγος, πρότεινε κάτι που ακούγεται απλό, αλλά αλλάζει τον τρόπο που κοιτάς τον εαυτό σου: δεν μεγαλώνεις μόνος. Μεγαλώνεις μέσα σε περιβάλλοντα. Και τα περιβάλλοντα αυτά δεν είναι απλώς φόντο στο παρασκήνιο, είναι ενεργοί συνδημιουργοί του ανθρώπου που έγινες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι είσαι απλώς αποτέλεσμα. Σημαίνει ότι, για να καταλάβεις ποιος είσαι, χρειάζεται να καταλάβεις και πού μεγάλωσες, πού ζεις όχι μόνο γεωγραφικά, αλλά συναισθηματικά, κοινωνικά, πολιτισμικά. Εδώ αρχίζει η πραγματική αυτογνωσία.
Ποιος ευθύνεται για τι
Εγώ
Η πρώτη και ουσιαστικότερη ευθύνη έγκειται στην αυτογνωσία. Να κατανοήσεις τον μηχανισμό σου και να αναγνωρίσεις πότε η τάση σου σε υπηρετεί και πότε σε παρασύρει «τυφλά». Να καταλαβαίνεις πότε η αντίδρασή σου προέρχεται από ανάγκη και πότε από συνήθεια. Και, κυρίως, να μην κρύβεσαι πίσω από το «έτσι είμαι».
Μικροσύστημα
Το μικροσύστημα είναι ο στενός κύκλος: η οικογένεια, οι φίλοι, οι συνεργάτες, οι άνθρωποι που βλέπουν την πιο αυθεντική, ακατέργαστη εκδοχή του εαυτού σου.
Εκεί διαμορφώνονται τα πρώτα μηνύματα για το ποιοι «επιτρέπεται» να είμαστε και με ποιους τρόπους. Αν το μικροσύστημα είναι υποστηρικτικό, η τάση σου βρίσκει χώρο έκφρασης:
Ο Πάνω μαθαίνει να διοχετεύει την ενέργειά του. Ο Κάτω νιώθει ότι το βάθος του έχει χώρο. Ο Μπροστά βιώνει ασφάλεια μέσα στη δομή. Ο Πίσω βρίσκει χρόνο για επεξεργασία.
Αν το μικροσύστημα είναι επικριτικό ή μη διαθέσιμο, τότε η τάση σου μαθαίνει να κρύβεται, να παραμορφώνεται ή να συρρικνώνεται για να χωρέσει. Έτσι γεννιούνται οι άμυνες: μανία για έλεγχο, υπερδραστηριότητα, υπερευαισθησία, αποστασιοποιημένη παρουσία.
Μεσοσύστημα
Το μεσοσύστημα είναι ο σύνδεσμος των μικρόκοσμών σου. Το «πάντρεμα» των ρόλων και των διαφορετικών εκδοχών σου: ο τρόπος που δηλώνεις παρών στη δουλειά, στις σχέσεις, στην οικογένεια, αλλά και πώς στέκεσαι μέσα σου, απέναντι στον εαυτό σου.
Όταν οι εσωτερικοί σου ρόλοι έχουν συνοχή, η ζωή σου αποκτά ροή. Όταν όμως συγκρούονται, τότε η προσωπικότητα γίνεται κουραστική μάσκα αντί για αυθόρμητη λειτουργία.
Υπάρχουν άνθρωποι που στην εργασία παρουσιάζονται ως Μπροστά, στις συντροφικές τους σχέσεις είναι Πίσω και το μέσα τους τους τραβάει διαρκώς προς τα Κάτω.
Μακροσύστημα
Το μακροσύστημα είναι ο κόσμος σε μεγάλη κλίμακα: η κουλτούρα, τα κοινωνικά πρότυπα, οι αξίες που κυριαρχούν. Είναι οι άγραφοι κανόνες που δεν διάλεξες, αλλά επηρεάζουν το πώς «πρέπει» να λειτουργείς.
Η εποχή μας, παρά τα σημαντικά βήματα προόδου, εξακολουθεί να δίνει προτεραιότητα και να επιβραβεύει χαρακτηριστικά που συναντάμε στην Πάνω και Μπροστά τάση: παραγωγικότητα, ταχύτητα, επιδόσεις, εξωστρέφεια.
Αν δεν λειτουργείς έτσι, μπορεί να νιώσεις ότι υστερείς, ότι καθυστερείς, ότι «κάτι κάνεις λάθος». Κι όμως, δεν πρόκειται για αδυναμία. Πρόκειται για ασυμβατότητα ανάμεσα στον προσωπικό σου ρυθμό και στον ρυθμό που επιβάλλει το περιβάλλον.
Ο κόσμος χρειάζεται τόσες λειτουργίες όσες και οι άνθρωποι που τον κατοικούν. Το μακροσύστημα έχει ευθύνη να προσφέρει χώρο για πολλούς τρόπους ύπαρξης – όχι μόνο για τον πιο συχνό, τον πιο θορυβώδη ή τον πιο αποτελεσματικό.
Ο κοινός παρονομαστής: επίγνωση και ρύθμιση
Δεν μπορείς να αλλάξεις τη φύση σου. Μπορείς όμως να αλλάξεις τον τρόπο που σχετίζεσαι μαζί της. Αυτό είναι το σημείο κλειδί. Δεν γεννιέσαι «κακός», ούτε έρχεσαι στον κόσμο tabula rasa. Γεννιέσαι με έναν ρυθμό, με μια εσωτερική φορά, με έναν τρόπο που το σώμα σου και ο εγκέφαλός σου μαθαίνουν να συναντούν τα ερεθίσματα.
Η προσωπικότητα που έχεις σήμερα είναι κάτι που γράφτηκε μέσα από τις συναντήσεις σου με τον κόσμο: με την οικογένεια, με το σχολείο, με τις αποδοχές και τις απορρίψεις, με τις υπερβάσεις και τις πληγές. Ο κόσμος σού επέτρεψε –ή δεν σου επέτρεψε– να εκφράσεις την τάση σου κι έτσι δημιουργήθηκε το μοτίβο λειτουργίας σου.
Η δουλειά τώρα δεν είναι να σβήσεις ό,τι έμαθες. Η δουλειά είναι να ξαναγράψεις – με επίγνωση. Να μάθεις να ξεχωρίζεις τι είναι δικό σου και τι είναι επίκτητο. Τι σε προστατεύει και τι σε περιορίζει. Τι σου ταιριάζει και τι σε μικραίνει.
Ρύθμιση δεν σημαίνει να γίνεις «άλλος». Σημαίνει να μπορείς να μένεις εσύ – χωρίς να σε κατακλύζει ο εαυτός σου.
Η επίγνωση δεν είναι θεωρία. Είναι πρακτική. Είναι ο διάλογος που ανοίγεις με το νευρικό σου σύστημα κάθε φορά που:
• παρατηρείς μια παλιά συνήθεια πριν ενεργοποιηθεί,
• κατανοείς ένα μοτίβο πριν σε οδηγήσει,
• επιλέγεις έναν νέο τρόπο ανταπόκρισης αντί να παρασύρεσαι από τον παλιό,
• ρυθμίζεις τον ρυθμό σου αντί να τον υπακούς τυφλά. Η επίγνωση είναι ο πρώτος σταθμός. Η ρύθμιση ο δεύτερος. Η ελευθερία ο τρίτος.
Δεν είσαι έρμαιο των αυτόματων αντιδράσεων.
Μπορείς να τις γνωρίσεις, να τις κατανοήσεις και –όταν χρειάζεται– να τις αναπροσαρμόσεις. Κι αυτό ακριβώς αρχίζεις να κάνεις από εδώ και πέρα.
Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Πάνω, κάτω, μπροστά, πίσω, της Δανάης Δεληγεώργη που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, στο dioptra.gr και σε όλα τα συνεργαζόμενα βιβλιοπωλεία.
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 242811