Η ψυχοθεραπεία αλλάζει εποχή: από τα τυποποιημένα πρωτόκολλα σε προσωποποιημένες παρεμβάσεις. Η Θεραπεία Εστιασμένη στις Διαδικασίες Αλλαγής αξιοποιεί επιστήμη και ψηφιακά δεδομένα για πιο ουσιαστική, εξατομικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας.
Η Κατερίνα, ο Γιώργος και η Δήμητρα επισκέπτονται τον ίδιο Kλινικό Ψυχολόγο, ζητώντας βοήθεια για τη συνεχιζόμενη απώλεια διάθεσης μετά από δύσκολες απώλειες σχέσεων. Ο Ψ Ψυχολόγος αξιολογεί τα περιστατικά, διαμορφώνει ατομικές περιπτώσεις, και προτείνει το «χρυσό στάνταρ» της σύγχρονης ψυχοθεραπείας: 12 συνεδρίες γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας για την κατάθλιψη, σύμφωνα με τα διεθνή πρωτόκολλα.
Με το τέλος των συνεδριών, οι τρεις πελάτες έχουν μάθει να διαχειρίζονται τις αυτοκριτικές σκέψεις, να μειώνουν τον γνωστικό μηρυκασμό, και να παρατηρούν βελτίωση στη διάθεση. Ο Ψυχολόγος είναι ικανοποιημένος. Και οι τρεις αναφέρουν βελτίωση στη διάθεσή τους. Η θεραπεία θεωρείται επιτυχής.
Όμως, έναν χρόνο αργότερα, η εικόνα αλλάζει. Και οι τρεις ξαναβιώνουν κατάθλιψη –για διαφορετικούς λόγους ο καθένας– παρά το γεγονός ότι είχαν λάβει την πιο τεκμηριωμένη θεραπεία, η δυσκολία επέστρεψε. Τί λείπει από τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ψυχοθεραπεία;
Από τα πρωτόκολλα στη μοναδικότητα του ανθρώπου
Για περισσότερο από έναν αιώνα, η φροντίδα ψυχικής υγείας στηρίχθηκε στην ιδέα ότι τα ψυχολογικά προβλήματα, όπως η κατάθλιψη, αποτελούν σταθερές διαγνώσεις με συγκεκριμένα συμπτώματα, τα οποία αντιμετωπίζονται με τυποποιημένα πρωτόκολλα. Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας εκπαιδεύτηκαν να αναγνωρίζουν τα διαγνωστικά κριτήρια και να εφαρμόζουν τις κατάλληλες μεθόδους.
Αυτή η προσέγγιση βοήθησε εκατομμύρια ανθρώπους, παγκοσμίως. Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι η παραδοσιακή ψυχοθεραπεία συχνά αποτυγχάνει να προβλέψει ποιοι θα ωφεληθούν και πώς πρέπει να προσαρμοστεί η παρέμβαση (Insel et al., 2010). Ακόμα και οι δημιουργοί των διαγνωστικών κριτηρίων DSM-5 και ICD-11 αναγνωρίζουν αυτές τις αδυναμίες. Ο ανθρώπινος ψυχικός πόνος είναι πιο πολύπλοκος:
- Τα συμπτώματα δεν εκδηλώνονται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε άτομο (Ciarrochi et al., 2024)
- Οι παράγοντες που τα συντηρούν διαφέρουν: σχέσεις, εργασία, προσωπικά μοτίβα σκέψης (Hayes et al., 2022)
- Το ίδιο θεραπευτικό σχήμα μπορεί να λειτουργήσει για έναν άνθρωπο αλλά όχι για έναν άλλον (Hoffman, 2020)
Μια ματιά στα δεδομένα και μπορούμε να διαπιστώσουμε από μόνοι μας ότι η ακολουθία πρωτοκόλλων και διαγνώσεων δεν έχει αποδώσει την πρόοδο που θα θέλαμε στην ψυχοθεραπεία. Η πιο συχνά αναφερόμενη διαγνωστική κατηγορία είναι αυτή «αλλιώς οριζόμενη» (Rajakannan et al., 2016). Τα διαγνωστικά συμπτώματα, όπως κατάθλιψη και αγχώδεις διαταραχές, παρουσιάζουν πάνω από 10 εκατομμύρια διαφορετικών συνδυασμών και αλληλοεπικαλύψεων σε βαθμό που είναι δύσκολο να υπάρχει διαχωρισμός (Borgona et al., 2023). Τέλος, υπάρχει στασιμότητα στην αποτελεσματικότητα των θεραπειών σε βαθμό που μονό οι μισοί από αυτούς που λαμβάνουν θεραπεία βοηθιούνται (Krebs et al. 2018). Φαίνεται ότι είμαστε έτοιμοι για κάτι καινούργιο που θα βελτιώσει τη συνολική απόδοση της ψυχοθεραπείας.
Η νέα εποχή: προσωποποιημένη ψυχοθεραπεία με τη βοήθεια των ψηφιακών δεδομένων
Η λύση φαίνεται σε ένα νέο επιστημονικό παράδειγμα: την προσωποποιημένη ψυχοθεραπεία. Σε αυτή τη νέα προσέγγιση, οι σχολές ψυχοθεραπείας δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά. Αντίθετα, μιλούν μια κοινή γλώσσα: τη γλώσσα των διαδικασιών αλλαγής. Αυτό σημαίνει ότι ο θεραπευτής –είτε είναι CBT, ψυχοδυναμικός, συστημικός ή άλλος– επικεντρώνεται σε συγκεκριμένες κεντρικές για το άτομο διεργασίες (γνωστικές, συναισθηματικές, συμπεριφορικές) που συντηρούν τα συμπτώματα του συγκεκριμένου ανθρώπου. Αντί να ρωτάμε «Τι διαταραχή έχει το άτομο;», αρχίζουμε να ρωτάμε: Ποιες ψυχολογικές διεργασίες λειτουργούν εδώ – και πώς μπορούμε να τις μετατοπίσουμε σε μια πιο υγιή κατεύθυνση;
Αυτή η μετατόπιση είναι μνημειώδης και βασίζεται σε μια νέα προσέγγισης στην ψυχοθεραπεία που ονομάζεται Θεραπεία Εστιασμένη στις Διαδικασίες Αλλαγής (Process–Based Therapy, PBT; Hoffman & Hayes, 2021). Πρόκειται για ένα ΜΕΤΑ-μοντέλο που ενοποιεί διαφορετικές προσεγγίσεις, εστιάζοντας σε βασικές ψυχολογικές διαδικασίες όπως η προσοχή, ο εαυτός, τα κίνητρα και η γνωστική ευελιξία μεταξύ άλλων. Έτσι, κάθε θεραπεία μπορεί να προσαρμόζεται στις μοναδικές ανάγκες του κάθε πελάτη. Στον πυρήνα της προσέγγισης βρίσκεται η ιδέα ότι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία στην ψυχική υγεία δεν είναι σε ποια κατηγορία εντάσσεται ένα άτομο, για παράδειγμα αγχώδεις διαταραχές ή μείζον καταθλιπτικό επεισόδιο, αλλά πώς λειτουργεί στιγμή προς στιγμή, με την πάροδο του χρόνου. Σε αυτό μπορεί να βοηθήσουν και τα ψηφιακά μέσα.
Ο ρόλος των ψηφιακών δεδομένων
Η προσωποποιημένη ψυχοθεραπεία γίνεται πραγματικότητα με τη βοήθεια των ψηφιακών καθημερινών δεδομένων. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν:
- καταγραφή διάθεσης και συναισθημάτων μέσα στην ημέρα,
- μοτίβα αυτοκριτικής σκέψης,
- ύπνο, ενέργεια, επίπεδα άγχους,
- κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και σωματική δραστηριότητα.
Με την ανάλυση αυτών των δεδομένων- που συλλέγονται με ψηφιακά εργαλεία και εφαρμογές- οι θεραπευτές αποκτούν μια πιο «ζωντανή» εικόνα της ψυχικής κατάστασης του πελάτη και μπορούν να προσαρμόσουν τις παρεμβάσεις σε πραγματικό χρόνο. Η θεραπεία γίνεται έτσι πιο ακριβής, ουσιαστική και αποτελεσματική.
Η ΜΕΤΑ- εποχή στην ψυχοθεραπεία
Στην νέα ΜΕΤΑ εποχή οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας δεν θα στηρίζονται μόνο σε μια γενική διάγνωση, αλλά θα αξιοποιούν τα καθημερινά δεδομένα του πελάτη για να κατανοήσουν τι πραγματικά συντηρεί τα συμπτώματα και πώς εξελίσσεται η ψυχική του κατάσταση σε πραγματικό χρόνο. Αυτό μπορεί να γίνει από οποιανδήποτε θεραπευτή.
Η Θεραπεία Βασισμένη στη Διαδικασία απομακρύνεται από τη τάση να οριοθετούμε τους ανθρώπους με βάση τη νόρμα- δηλαδή το τί κάνουν οι περισσότεροι για να είναι φυσιολογικό και κατευθύνεται σε μια ιδιογραφική (δηλαδή προσωποποιημένη) προσέγγιση, η οποία αντιμετωπίζει κάθε πελάτη ως μοναδικό από μόνο του. Επιδιώκει να τιμήσει την πολυπλοκότητα κάθε ατόμου, αντί απλώς να χαρακτηρίζει κάποιον ως πάσχοντα από ένα συγκεκριμένο είδος διαταραχής και να τον «ομαδοποιεί» σε μια συγκεκριμένη ομάδα. Οι καλοί θεραπευτές το κάνουν αυτό «διαισθητικά», αλλά η προσέγγισης της Θεραπείας εστιασμένης σε διαδικασίες αλλαγής προσφέρει ένα επιστημονικό πλαίσιο και εκπαίδευση για το πώς να το κάνει αυτό. Στη βάση αυτού, βρίσκεται το νέο εξελικτικό Μετα-μοντέλο που ονομάζεται Εκτεταμένο Εξελικτικό Μετα-μοντέλο (Extensive evolutionary Meta model; Hayes et al., 2020). Το μοντέλο είναι ευέλικτο με την έννοια ότι μπορεί να εντάξει διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις κάτω από την αρχή των επιστημών- την εξελικτική βιολογία.
Έτσι, ένας θεραπευτής Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας θα επικεντρωθεί στη γνωστική λειτουργία ενός πελάτη, ένας ψυχαναλυτικός θεραπευτής θα επικεντρωθεί στην αίσθηση των ασυνείδητων διεργασιών του πελάτη και ένας θεραπευτής συμπεριφοράς μπορεί να επικεντρωθεί στις ενέργειες του πελάτη. Ο στόχος, όμως, και των τριών θεραπευτών θα είναι να αναγνωρίσει και επικεντρωθεί σε μια διάσταση, π.χ. γνωστική που η θεραπεία θα επικεντρωθεί με βάση τις ανάγκες του πελάτη.
Η προσέγγισης της θεραπείας εστιασμένη στις διαδικασίες (PBT) δεν είναι μια νέα μορφή ή είδος παρέμβασης. Αντίθετα, είναι ένα γενικό πλαίσιο και μια προσέγγιση META που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό με σχεδόν οποιοδήποτε είδος ψυχοθεραπείας, για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της θεραπείας σε άτομα, ομάδες, και πληθυσμούς.
Μια μοναδική ευκαιρία για επαγγελματίες υγείας στην Ελλάδα
Για πρώτη φορά, επαγγελματίες ψυχικής υγείας στην Ελλάδα έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν ένα πρωτοποριακό bootcamp που αποκαλύπτει πώς τα ψηφιακά καθημερινά δεδομένα πελατών μπορούν να μετασχηματίσουν την κλινική απόφαση και να οδηγήσουν σε πραγματικά προσωποποιημένη ψυχοθεραπεία.
👉 Δείτε περισσότερα και δηλώστε συμμετοχή εδώ: Demystifying Personalization in Psychotherapy – περιορισμένος αριθμός θέσεων
Συγγραφέας: Ο Δρ. Βασίλης Σ. Βασιλείου είναι Λέκτορας στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, Royal Holloway & Ερευνητικό προσωπικό στο κέντρο NDORMS του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. – https://pure.royalholloway.ac.uk/en/persons/vasilis-s-vasiliou. Είναι εγγεγραμμένος Κλινικός Ψυχολόγος & Ψυχολόγος της Υγείας, Health & Care Professions Council (HCPC) στο Ηνωμένο Βασίλειο και διατηρεί ιδιωτική κλινική πράξη.
Βιβλιογραφία:
- Ciarrochi, J., Sahdra, B., Hayes, S. C., Hofmann, S. G., Sanford, B., Stanton, C., … & Gloster, A. T. (2024). A personalised approach to identifying important determinants of well-being. Cognitive Therapy and Research, 48(4), 1-22.
- Hayes, S. C., Ciarrochi, J., Hofmann, S. G., Chin, F., & Sahdra, B. (2022). Evolving an idionomic approach to processes of change: Towards a unified personalized science of human improvement. Behaviour Research and Therapy, 156, 104155.
- Hayes, S. C., Hofmann, S. G., & Ciarrochi, J. (2020). A process-based approach to psychological diagnosis and treatment: The conceptual and treatment utility of an extended evolutionary meta model. Clinical psychology review, 82, 101908.
- Hofmann, S. G. (2020). Imagine there are no therapy brands, it isn’t hard to do. Psychotherapy Research, 30(3), 297-299.
- Insel, T., Cuthbert, B., Garvey, M., Heinssen, R., Pine, D. S., Quinn, K., … & Wang, P. (2010). Research domain criteria (RDoC): toward a new classification framework for research on mental disorders. American Journal of psychiatry, 167(7), 748-751.
- Krebs, P., Norcross, J. C., Nicholson, J. M., & Prochaska, J. O. (2018). Stages of change and psychotherapy outcomes: A review and meta‐analysis. Journal of clinical psychology, 74(11), 1964-1979.
- Rajakannan, T., Safer, D. J., Burcu, M., & Zito, J. M. (2016). National trends in psychiatric not otherwise specified (NOS) diagnosis and medication use among adults in outpatient treatment. Psychiatric Services, 67(3), 289-295.
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 242811