Είμαστε όντως ελεύθεροι;

Κανένα από τα δεινά της καταπίεσης, ούτε και η βάναυση πειθαρχία της συμμόρφωσης σε ένα πρότυπο έχουν οδηγήσει στην αλήθεια. Για να φτάσει ο νους στην αλήθεια πρέπει να είναι εντελώς ελεύθερος, χωρίς ίχνος στρέβλωσης.

Αλλά πρώτα ας αναρωτηθούμε αν όντως θέλουμε να είμαστε ελεύθεροι. Όταν μιλάμε για ελευθερία, άραγε μιλάμε για πλήρη ελευθερία ή για ελευθερία από κάτι άβολο ή δυσάρεστο ή ανεπιθύμητο; Θα επιθυμούσαμε να είμαστε ελεύθεροι από επώδυνες και άσχημες αναμνήσεις και δυσάρεστες εμπειρίες, αλλά να κρατήσουμε τις ευχάριστες, ικανοποιητικές ιδεολογίες, φόρμουλες και σχέσεις μας. Ωστόσο το να κρατήσουμε το ένα χωρίς το άλλο είναι αδύνατον, επειδή, όπως είδαμε, η ηδονή είναι αδιαχώριστη από τον πόνο.

Επομένως εναπόκειται στον καθένα μας να αποφασίσει αν θέλει ή όχι να είναι απόλυτα ελεύθερος.

Αν πούμε πως θέλουμε, τότε πρέπει να κατανοήσουμε τη φύση και τη δομή της ελευθερίας. Είναι ελευθερία όταν είμαστε ελεύθεροι από κάτι — ελεύθεροι από πόνο, ελεύθεροι από κάποιο είδος ανησυχίας; Ή είναι η ελευθερία καθαυτή κάτι τελείως διαφορετικό; Μπορείτε να είστε ελεύθεροι από τη ζήλια, ας πούμε, αλλά μήπως αυτή η ελευθερία είναι μια αντίδραση, κι επομένως διόλου ελευθερία; Μπορείτε να ελευθερωθείτε από το δόγμα πολύ εύκολα, αναλύοντάς το, αποβάλλοντάς το, αλλά το κίνητρο γι’ αυτή την απελευθέρωση από το δόγμα έχει τη δική του αντίδραση, επειδή η επιθυμία να ελευθερωθείτε από ένα δόγμα ίσως προκύπτει από το ότι δεν είναι πια της μόδας ή βολικό. Ή μπορείτε να ελευθερωθείτε από τον εθνικισμό επειδή πιστεύετε στον διεθνισμό ή επειδή θεωρείτε ότι δεν είναι πλέον οικονομικά απαραίτητο να είστε προσκολλημένοι σε αυτό το ανόητο εθνικιστικό δόγμα με τη σημαία και τις λοιπές ανοησίες. Μπορείτε εύκολα να το παραμερίσετε. Ή ίσως να αντιδράσετε απέναντι σε κάποιον πνευματικό ή πολιτικό ηγέτη που σας υποσχέθηκε ελευθερία ως αποτέλεσμα της υπακοής ή της εξέγερσης. Αλλά ένας τέτοιος ορθολογισμός, ένα τέτοιο λογικό συμπέρασμα, έχει οποιαδήποτε σχέση με την ελευθερία;

Αν πείτε ότι είστε ελεύθεροι από κάτι, είναι μια αντίδραση που μετά θα γίνει μια άλλη αντίδραση, η οποία θα φέρει μια άλλη συμμόρφωση, μια άλλη μορφή κυριαρχίας. Με αυτόν τον τρόπο μπορείτε να έχετε μια αλυσίδα αντιδράσεων και να αποδέχεστε κάθε αντίδραση ως ελευθερία. Αλλά δεν είναι ελευθερία, είναι απλώς η συνέχεια ενός αλλαγμένου παρελθόντος στο οποίο προσκολλάται ο νους.

Οι νέοι σήμερα, όπως πάντα, επαναστατούν ενάντια στην κοινωνία, κι αυτό από μόνο του είναι καλό, αλλά η επανάσταση δεν είναι ελευθερία, επειδή όταν επαναστατείτε είναι μια αντίδραση, κι αυτή η αντίδραση δημιουργεί το δικό της πρότυπο και εγκλωβίζεστε σε αυτό. Πιστεύετε ότι είναι κάτι καινούριο. Δεν είναι, είναι το παλιό με διαφορετική μορφή. Κάθε κοινωνική ή πολιτική επανάσταση επιστρέφει αναπόφευκτα στην κλασική νοοτροπία της μπουρζουαζίας.

Η ελευθερία έρχεται μόνο από τη θέαση και τη δράση, ποτέ μέσα από την επανάσταση. Η θέαση είναι πράξη, κι αυτή η πράξη είναι τόσο άμεση όσο όταν βλέπετε κάποιον κίνδυνο. Τότε δεν υπάρχει σκέψη, ούτε συζήτηση ή δισταγμός· ο ίδιος ο κίνδυνος ωθεί στην πράξη, και συνεπώς βλέπω σημαίνει δρω και είμαι ελεύθερος.

Η ελευθερία είναι μια νοητική κατάσταση — όχι ελευθερία από κάτι, αλλά ένα αίσθημα ελευθερίας, ελευθερία να αμφιβάλλετε και να αμφισβητείτε τα πάντα, κι επομένως είναι τόσο έντονη, ενεργή και σθεναρή ώστε απορρίπτει κάθε μορφή εξάρτησης, υποδούλωσης, συμμόρφωσης και αποδοχής. Μια τέτοια ελευθερία υποδηλώνει ότι είμαστε εντελώς μόνοι. Αλλά είναι δυνατόν ο νους που έχει ανατραφεί σε μια κουλτούρα τόσο εξαρτημένη από το περιβάλλον και από τις δικές του τάσεις να βρει ποτέ εκείνη την ελευθερία που είναι ολική απομόνωση και στην οποία δεν υπάρχει ούτε ηγεσία ούτε παράδοση ούτε αυθεντία;

Αυτή η απομόνωση είναι μια εσωτερική κατάσταση του νου που δεν εξαρτάται από κανένα ερέθισμα ή γνώση και δεν είναι αποτέλεσμα καμιάς εμπειρίας ή συμπεράσματος. Οι περισσότεροι, εσωτερικά, δεν είμαστε ποτέ μόνοι. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην αποσύνδεση, όταν αποκοβόμαστε από τα πάντα, και στη μοναχικότητα, την απομόνωση. Όλοι γνωρίζουμε τι είναι αποσύνδεση — να χτίζουμε ένα τείχος γύρω μας για να μην πληγωθούμε ποτέ, να μην είμαστε ευάλωτοι ποτέ, ή να καλλιεργήσουμε την αποστασιοποίηση, που είναι μια άλλη μορφή πόνου, ή να ζούμε στον ουτοπικό, γυάλινο πύργο κάποιας ιδεολογίας. Η απομόνωση είναι κάτι τελείως διαφορετικό.

Δεν είστε ποτέ μόνοι διότι είστε γεμάτοι με τις αναμνήσεις, τη διαμόρφωση, τους ψιθύρους του χθες· ο νους σας δεν καθαρίζει ποτέ από τα σκουπίδια που έχει μαζέψει. Για να είστε μόνοι πρέπει να πεθάνετε για το παρελθόν. Όταν είστε μόνοι, απόλυτα μόνοι, και δεν ανήκετε σε καμία οικογένεια, κανένα έθνος, καμία κουλτούρα, καμία ήπειρο, υπάρχει αυτή η αίσθηση ότι είστε ξένοι. Ο άνθρωπος που είναι απόλυτα μόνος κατ’ αυτόν τον τρόπο είναι αθώος, κι αυτή ακριβώς η αθωότητα ελευθερώνει τον νου από τη θλίψη.

Κουβαλάμε το βάρος όσων έχουν πει χιλιάδες άνθρωποι και τις αναμνήσεις κάθε κακοτυχίας μας. Είστε μόνοι όταν εγκαταλείπετε εντελώς όλα αυτά, και ο νους που είναι μόνος δεν είναι απλώς αθώος, αλλά και νέος —όχι χρονικά ή ηλικιακά, αλλά νέος, αθώος, ζωντανός σε κάθε ηλικία—, και μόνο ένας τέτοιος νους μπορεί να δει αυτό που είναι αλήθεια και που δεν μετριέται με λόγια.

Σε αυτή την απομόνωση θα αρχίσετε να κατανοείτε την αναγκαιότητα να ζείτε με τον εαυτό σας όπως είναι, όχι όπως πιστεύετε ότι θα έπρεπε να είναι ή όπως ήταν. Δείτε αν μπορείτε να κοιτάξετε τον εαυτό σας χωρίς τρόμο, προσποιητή μετριοφροσύνη, φόβο, δικαιολόγηση ή κατάκριση — απλώς να ζείτε με τον εαυτό σας όπως πραγματικά είναι.

Μόνο όταν ζείτε με κάτι αρχίζετε να το κατανοείτε. Αλλά τη στιγμή που το συνηθίζετε —που συνηθίζετε την ανησυχία ή τον φθόνο σας ή ό,τι άλλο είναι— δεν ζείτε πια μαζί του. Αν ζείτε δίπλα σε ποταμό, έπειτα από λίγες μέρες δεν ακούτε πια τη βοή του νερού, ή αν έχετε έναν πίνακα στο δωμάτιο που τον βλέπετε κάθε μέρα, τον χάνετε έπειτα από μια εβδομάδα. Το ίδιο ισχύει και για τα βουνά, τις κοιλάδες, τα δέντρα, το ίδιο και για την οικογένεια, τον σύζυγο, τη σύζυγό σας. Αλλά για να ζήσετε με κάτι όπως η ζήλια, ο φθόνος ή η ανησυχία δεν πρέπει ποτέ να το συνηθίσετε, να το αποδεχτείτε. Πρέπει να το φροντίζετε όπως θα φροντίζατε ένα φρεσκοφυτεμένο δέντρο, να το προστατεύετε από τον ήλιο, από την καταιγίδα. Πρέπει να το φροντίζετε, όχι να το κατακρίνετε ή να το δικαιολογείτε. Έτσι αρχίζετε να το αγαπάτε. Όταν το φροντίζετε, αρχίζετε να το αγαπάτε. Δεν σημαίνει ότι αγαπάτε να είστε ζηλόφθονες ή ανήσυχοι, όπως συμβαίνει με τόσους ανθρώπους, αλλά ότι φροντίζετε να παρατηρείτε.

Μπορούμε, άραγε, εσείς κι εγώ, να ζήσουμε με αυτό που πραγματικά είμαστε, γνωρίζοντας ότι είμαστε νωθροί, ζηλόφθονες, φοβισμένοι, πιστεύοντας ότι έχουμε τρομερή στοργή όταν δεν έχουμε, με το ότι πληγωνόμαστε, κολακευόμαστε και πλήττουμε εύκολα; Μπορούμε να ζήσουμε με όλα αυτά χωρίς να τα αποδεχόμαστε ή να τα αρνούμαστε, αλλά απλώς παρατηρώντας τα χωρίς παθολογικότητα, κατάθλιψη ή έκσταση;

Ας αναρωτηθούμε και κάτι άλλο. Αυτή η ελευθερία, αυτή η απομόνωση, αυτή η μέθεξη με την ολική δομή αυτού που είμαστε μέσα μας είναι κάτι που συντυχαίνει με τον χρόνο; Δηλαδή, η ελευθερία επιτυγχάνεται μέσα από μια σταδιακή διαδικασία; Προφανώς όχι, διότι τη στιγμή που εισάγετε τον χρόνο υποδουλώνετε τον εαυτό σας ολοένα και πιο πολύ. Δεν μπορείτε να ελευθερωθείτε σταδιακά. Δεν είναι ζήτημα χρόνου.

Το επόμενο ερώτημα είναι: Μπορείτε να συνειδητοποιήσετε αυτή την ελευθερία; Αν πείτε «Είμαι ελεύθερος», τότε δεν είστε ελεύθεροι. Είναι σαν να λέει κάποιος «Είμαι ευτυχισμένος». Τη στιγμή που το λέει, ζει με τη μνήμη κάποιου πράγματος που έχει παρέλθει. Η ελευθερία μπορεί να προκύψει μόνο φυσικά, όχι μέσω της επιθυμίας, της λαχτάρας, του πόθου. Ούτε θα τη βρείτε δημιουργώντας μια εικόνα αυτού που νομίζετε ότι είναι. Για να τη βρει, ο νους πρέπει να μάθει να παρατηρεί τη ζωή, η οποία είναι μια ατέλειωτη κίνηση, χωρίς τα δεσμά του χρόνου, επειδή η ελευθερία βρίσκεται πέρα από το πεδίο της συνείδησης.

Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Ελευθερία από το γνωστό του Jiddu Krishnamurti που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα στο dioptra.gr κα σε έντυπη και ηλεκτρονική μορφή σε όλα τα συνεργαζόμενα βιβλιοπωλεία.