Στο ψυχοθεραπευτικό δωμάτιο, η λέξη «ανθεκτικότητα» εμφανίζεται συχνά, άλλοτε ως αίτημα, άλλοτε ως προσδοκία και κάποιες φορές ως σιωπηλή απαίτηση που βαραίνει το υποκείμενο, σαν μια φωνή που του λέει «πρέπει να αντέχεις».
Πριν αναζητήσουμε πώς καλλιεργείται η ανθεκτικότητα, είναι σημαντικό να σταθούμε σε ένα λιγότερο προφανές ερώτημα, τι είναι αυτό που αποδυναμώνει τον ψυχισμό, τι δεν είναι ανθεκτικότητα;
Παρατηρώ στην κλινική πράξη ότι αυτό που αποδυναμώνει έναν άνθρωπο δεν εμφανίζεται πάντα με δραματικούς όρους κι ότι συνήθως παίρνει τη μορφή μιας διαρκούς προσαρμογής στις συνθήκες και μιας καθημερινότητας που οργανώνεται γύρω από το «να τα βγάλω πέρα», γύρω δηλαδή από την επιβίωση, είτε μιλώντας με ψυχικούς, είτε με κοινωνικούς, οικονομικούς ή ακόμη και βιολογικούς όρους. Η αδράνεια, η μαλθακότητα, η εσωτερικευμένη πίεση, το χρόνιο άγχος, η συσσωρευμένη κόπωση, η βουβή αγανάκτηση, δεν είναι απλώς «εμπόδια» στην ανθεκτικότητα, είναι τρόποι με τους οποίους το υποκείμενο μαθαίνει απλά να επιβιώνει και η διαρκής επιβιωτική συνθήκη αναδεικνύει μια κρίσιμη διάκριση μεταξύ αντοχής, προσαρμογής και εξέλιξης.
Η αντοχή μπορεί να διατηρεί τη λειτουργικότητα, αλλά δεν εγγυάται την αλλαγή, σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, μπορεί να την υπονομεύει ή και να τη ματαιώνει. Όσο περισσότερο το υποκείμενο αντέχει, τόσο λιγότερο δύναται να μετασχηματίζει τις συνθήκες που το τραυματίζουν. Η σύγχρονη ρητορική περί ανθεκτικότητας συχνά ενισχύει αυτή τη δυναμική. Η εστίαση μετατοπίζεται από το «τι μου συμβαίνει» στο «πόσο μπορώ να το αντέξω». Από τη διερεύνηση των σχέσεων, των πλαισίων και των συνθηκών, στην ενίσχυση μιας ατομικής ικανότητας προσαρμογής.
Έτσι, η ανθεκτικότητα κινδυνεύει να λειτουργήσει ως μια μορφή εσωτερικευμένης αίσθησης αυτό-πειθάρχησης, όπου το υποκείμενο καλείται να ανταποκρίνεται και να προσαρμόζεται ακόμη και όταν οι συνθήκες είναι ψυχικά φθοροποιές ή υπαρξιακά αποξενωτικές.
Ωστόσο η σημασία της ανθεκτικότητας δεν ακυρώνεται αυτή καθ’ αυτή. Η δυνατότητα να αντέχει ο άνθρωπος τις δοκιμασίες αποτελεί αναμφίβολα ένδειξη ψυχικής δύναμης. Ακόμη περισσότερο όταν η ανθεκτικότητα του επιτρέπει να μεταβολίσει την δυσκολία ή την απώλεια σε νέα νοήματα. Στην ψυχοθεραπεία, συναντούμε συχνά αυτή τη δύναμη με τη μορφή της επιμονής, της υπομονής, της ικανότητας να συνεχίζει κάποιος να επενδύει σε σχέσεις και νοήματα παρά τις δυσκολίες. Ωστόσο, η ανθεκτικότητα αποκτά θεραπευτική αξία και μπορεί να λειτουργήσει αναγεννητικά, όχι ως στείρα προσαρμογή, αλλά όταν συνδέεται με κάτι βαθύτερο, όταν δεν περιορίζεται στην αντοχή, αλλά εκτείνεται σε ένα εύρος νοημάτων. Όπως ένα δέντρο δεν γίνεται ανθεκτικό επειδή «αντιστέκεται» στον άνεμο, αλλά επειδή διαθέτει ένα ριζικό σύστημα που το στηρίζει και το θρέφει, έτσι και ο ψυχισμός αντλεί τη δύναμή του από τις ρίζες του. Στην ψυχοθεραπευτική διεργασία, αυτές οι ρίζες αναδύονται μέσα από την αφήγηση, από ένα εσωτερικό ταξίδι στις πρώιμες σχέσεις, τις εμπειρίες προσκόλλησης και τις απώλειες, τις εσωτερικευμένες φωνές, τις αξίες και τα νοήματα που συγκροτούν την ταυτότητα.
Η βιογραφία μας δεν αποτελεί ένα στατικό στοιχείο, αλλά ένα ζωντανό πεδίο άντλησης νοημάτων. Όσο το υποκείμενο συνδέεται μαζί τους, τόσο αποκτά πρόσβαση σε μια διαφορετική μορφή ανθεκτικότητας, που δεν βιώνεται ως καταναγκασμός, αλλά ως δυνατότητα επιλογής. Σε αυτή τη συνθήκη, η ανθεκτικότητα μετασχηματίζεται από μια άμυνα απέναντι στον κόσμο σε μια σχέση με τον εαυτό. Μια σχέση που επιτρέπει όχι μόνο να αντέχουμε, αλλά και να αντιστεκόμαστε δημιουργικά σε συνθήκες που ακυρώνουν την επιθυμία, που υπονομεύουν την αξιοπρέπεια, που αποστερούν το νόημα.
Η ρίζα, με αυτή την έννοια, δεν καθηλώνει, αλλά στηρίζει και θρέφει τον κορμό κι αυτός με τη σειρά του τα φύλα. Η ρίζα επιτρέπει τη διαρκή μεταμόρφωση στον αέναο κύκλο της ζωής κι όχι τη στείρα προσαρμογή κι αντοχή. Η αντοχή κάποια στιγμή, όσο κι αν έχει δυνάμεις, στο τέλος μαραίνεται και το δέντρο, όπως κι ο άνθρωπος θα ξεραθεί.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι πώς θα γίνουμε πιο ανθεκτικοί, αλλά πώς θα επανασυνδεθούμε με εκείνα τα στοιχεία που μας συγκροτούν ως ταυτότητα και μας εγγράφουν ως συλλογικά υποκείμενα. Γιατί μόνο ένα υποκείμενο που είναι ριζωμένο βαθιά μπορεί να αντέχει χωρίς να χάνεται. Και μόνο ένα υποκείμενο που δεν χάνεται μπορεί να εξελίσσεται.
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 242811