Από το φάγωμα των νυχιών μέχρι την αναβλητικότητα: Γιατί ο εγκέφαλός σου σε “μποϊκοτάρει” για να σε σώσει

Η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά δεν είναι σφάλμα, αλλά ένας αρχέγονος μηχανισμός επιβίωσης. Ο εγκέφαλος προτιμά έναν ελεγχόμενο εσωτερικό πόνο από την αβεβαιότητα μιας εξωτερικής απειλής, θυσιάζοντας την ευτυχία για την ασφάλεια.

Οι αυτοτραυματικές και αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές, από το πείραγμα του δέρματος μέχρι την ξαφνική διακοπή επαφών (ghosting), πηγάζουν όλες από εξελικτικούς μηχανισμούς επιβίωσης, σύμφωνα με μια συναρπαστική νέα ψυχολογική ανάλυση.

Ο κλινικός ψυχολόγος Dr. Charlie Heriot-Maitland, στο νέο του βιβλίο «Controlled Explosions in Mental Health», διερευνά τις βιολογικές αναγκαιότητες πίσω από τις επιβλαβείς συμπεριφορές.

Υποστηρίζει ότι, αν και αυτές οι συμπεριφορές φαίνονται παράλογες, ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί αυτές τις «μικρές βλάβες» ως προστατευτική δόση για να αποτρέψει μεγαλύτερα δεινά. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αναβάλλει ένα έργο, προκαλώντας ζημιά στον εαυτό του, προκειμένου να αποφύγει την απειλή μιας αποτυχίας ή απόρριψης με υψηλότερο διακύβευμα.

Ο εγκέφαλός μας είναι μια μηχανή επιβίωσης. Είναι προγραμματισμένος όχι για να βελτιστοποιεί την ευτυχία μας, αλλά για να μας κρατά ζωντανούς. Μας θέλει να υπάρχουμε σε έναν προβλέψιμο κόσμο, εξηγεί ο Dr. Heriot-Maitland.

Πώς λειτουργεί το σύστημα απειλής του εγκεφάλου

Αυτός ο προστατευτικός μηχανισμός λειτουργεί με μια βασική αρχή: ο εγκέφαλος προτιμά να αντιμετωπίσει τη βεβαιότητα μιας ελεγχόμενης, γνωστής απειλής, παρά την πιθανότητα μιας ανεξέλεγκτης, άγνωστης απειλής.

Η επιστήμη πίσω από αυτή τη θεωρία βασίζεται στην εξέλιξη του ανθρώπινου εγκεφάλου για επιβίωση και όχι για ευτυχία. Είμαστε προγραμματισμένοι να εντοπίζουμε κινδύνους παντού.

Ο Dr. Heriot-Maitland υποστηρίζει ότι αυτή η τακτική του «κάλλιο γαϊδουρόδενε παρά γαϊδουρογύρευε» σημαίνει ότι μπορεί να αποφύγουμε κάποιον που δεν μας μισεί πραγματικά, μόνο και μόνο για να μην ρισκάρουμε την πιθανότητα μιας μεγαλύτερης απόρριψης.

ACADEMY Σεμινάρια: -50% Έκπτωση για Θεραπευτές. Γίνε Καλύτερος Σήμερα!

Κοινές μορφές αυτοκαταστροφής

Οι συνήθεις συμπεριφορές αυτοϋπονόμευσης περιλαμβάνουν την αναβλητικότητα, την τελειομανία και την απαισιοδοξία.

Τελειομανία: Λειτουργεί ως προσπάθεια αποφυγής σφαλμάτων, θέτοντας όμως το άτομο σε κίνδυνο εξουθένωσης (burnout).

Αυτοκριτική: Περιλαμβάνει μια «νευρολογική αεροπειρατεία» όπου το σύστημα απειλής του εγκεφάλου καταλαμβάνει ανώτερες γνωστικές λειτουργίες, όπως η φαντασία και η λογική, πλημμυρίζοντάς τις με σενάρια φόβου.

Ο κύκλος των αυτοεκπληρούμενων προφητειών

Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι συμπεριφορές συχνά γίνονται αυτοεκπληρούμενες προφητείες. Αν πιστεύουμε ότι δεν είμαστε καλοί σε κάτι, δεν προσπαθούμε και τελικά αποδίδουμε χειρότερα, επιβεβαιώνοντας την αρχική μας πρόβλεψη.

Αντιμετώπιση μέσω της αυτοσυμπάθειας

Για να αντιμετωπιστούν αυτές οι συμπεριφορές, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε την προστατευτική τους λειτουργία. Χρησιμοποιώντας τη μεταφορά των «ελεγχόμενων εκρήξεων», ο Dr. Heriot-Maitland εξηγεί: «Η ομάδα εξουδετέρωσης βομβών δεν είναι εχθρός μας. Προστατεύει κάτι μεγάλο, κάτι πληγωμένο».

Η έξοδος από αυτόν τον βρόχο δεν επιτυγχάνεται με περισσότερη αυτοκριτική, η οποία απλώς ενισχύει τα υπάρχοντα νευρικά μονοπάτια, αλλά μέσω της αυτοσυμπάθειας. Απαιτείται χρόνος και πρόθεση για να αξιοποιήσουμε τη νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου και να μάθουμε νέες, λιγότερο επιβλαβείς συνήθειες.

Δεν θέλουμε να πολεμήσουμε αυτές τις συμπεριφορές, αλλά ούτε και να τις κατευνάσουμε αφήνοντάς τις να ελέγχουν τη ζωή μας. Έχουμε επιλογές, καταλήγει ο Dr. Heriot-Maitland.

Πηγή: Charlie Heriot-Maitland, Controlled Explosions in Mental Health, (2025). DOI: 10.4324/9781003559924

Απόδοση – Επιμέλεια: PsychologyNow.gr